Linguistica en el desarrollo del bebe - polaco

Clasificado en Lengua y literatura

Escrito el en catalán con un tamaño de 79,31 KB

 

SYNTAKTYKA, składnia (gr. syntaktikós porządkujący) – dział językoznawstwa, który zajmuje się budową wypowiedzeń. W ujęciu tradycyjnym) bada takie zjawiska jak funkcje wyrazów w zdaniu, zależności między wyrazami w zdaniu czy szyk wyrazów w wypowiedzeniu. Ogólnie rzecz biorąc to zasady łączenia wyrazów w zdania.

WYPOWIEDZENIE jest to najmniejszy samodzielny komunikat, będący fragmentem tekstu (w językoznawstwie tekstem jest nie tylko to, co napisano, ale przede wszystkim to, co zostało wypowiedziane). Często wśród nich rozróżnia się wypowiedzenia czasownikowe (werbalne), czyli zdania, i wypowiedzenianie czasownikowe (niewerbalne).

Za ZDANIE uważamy wypowiedzenie, w którym występuje orzeczenie na najwyższym poziomie struktury (dlatego zdaniem nie jest np. Wykonanie pracy, która wymagała wiele wysiłku). Orzeczeniem najczęściej jest osobowa forma czasownika, jednak w ogólności wystarczy, by użyta została forma finitywna.

Każde zdanie składa się z MORFEMOW – najmniejszej grupy fonemów, niosących ze sobą określone znaczenie. Przez znaczenie rozumie się nie tylko odnoszenie się do rzeczywistości pozajęzykowej, nazywanie czy wskazywanie elementów świata, ich cech itp., ale też sygnalizowanie relacji gramatycznych zachodzących między różnymi elementami tekstu lub modyfikowanie znaczeń tych elementów. Morfemów nie można ich podzielić na mniejsze jednostki znaczeniowe – to taki atom w strukturze języka. Morfemy mają często kilka postaci fonetycznych (wariantów) – tzw. allomorfów.

Podstawowe grupy morfemów :

LEKSYKALNE - podstawowy, konieczny składnik wyrazu. Pełni on funkcję reprezentatywną (nominatywną). Ten sam morfem leksykalny występuje we wszystkich formach fleksyjnych danego wyrazu słownikowego oraz w wyrazach pochodnych słowotwórczo.

GRAMATYCZNE - najmniejsza jednostka języka pełniąca funkcję gramatyczną, czyli służąca tylko lub przede wszystkim do tego, by wskazywać relacje, zachodzące między elementami tekstu, lub modyfikować znaczenie tych elementów. W języku pol. typowe morfemy gramatyczne to końcówki fleksyjne, przyimki proste ((-) przyimek), (-) spójniki.

 SŁOWOTWORCZE - rodzaj morfemu gramatycznego służący do tworzenia wyrazów pochodnych, czyli derywatów, a dokładniej do wyrażania relacji między wyrazem motywującym a wyrazem motywowanym.

Ułożenie morfemów w zdaniu opiera się na pewnych zasadach, często odmiennych dla różnych języków. Są też języki, jak np. język polski czy australijski walpiri, w których szyk zdania jest dosyć dowolny. Przestawienie kolejności wyrazów właściwie nic nie zmienia, choć zmienia się nacisk, położony na poszczególne elementy zdania. Zdania te mogą zachować te samo znaczenie dzięki temu, że funkcje gramatyczne – takie jak bycie podmiotem czy dopełnieniem – zaznaczane są za pomocą końcówek fleksyjnych, a nie wyznaczane (jak w języku angielskim) przez szyk zdania.

Są jeszcze inne ograniczenia, dotyczące łączenia wyrazów w zdania. Językoznawcy twierdzą, że istnieją jeszcze tzw. SKŁADNIKI ZDANIA, czyli grupy wyrazów, których miejsce w zdaniu można zmieniać tylko łącznie. Typy składników : 1) frazy rzeczownikowe, np. « słynny biegacz » 2) frazy czasownikowe (werbalne), np. « reklamował nowe adidasy » 3) frazy przyimkowe, np. « na stadionie ».



Opis podstawowych zjawisk w większości języków – jak przenoszenie fraz na początek zdania, formułowanie pytań, tworzenie strony biernej czy konstruowanie zdań względnych – opiera się na hierarchicznej strukturze składników zdania.

Słowa łączą się w większe jednostki, zwane składnikami, które z kolei są częściami jeszcze większych jednostek – zdań prostych. Całe zdania mogą zaś być zanurzone w innych zdaniach i tworzyć zdania złożone podrzędnie lub współrzędnie.

Intrygujące jest, w jaki sposób dzieci tak łatwo uczą się tego systemu łączenia wyrazów w zdania w odpowiedniej kolejności. Wg językoznawcy Noama Chomsky’ego wiedza, dotycząca gramatyki danego języka składa się z abstrakcyjnego systemu reguł i zasad, które stanowią część kompetencji gramatycznej. Odróżnił on ten rodzaj wiedzy od wykonania, które wiąże się z « rzeczywistym użyciem języka w konkretnych sytuacjach ». Reguły gramatyczne musza być przede wszystkim wyuczalne – to znaczy sformułowane w ten sposób, by wyjaśniły to, że dzieci uczą się ich w krótkim czasie bez wyraźnej instrukcji dorosłych. Musza się także charakteryzować uniwersalnością – to znaczy ujmować cechy wspólne wszystkich ludzkich języków.

Celem językoznawstwa jest odkrywanie struktury konkretnego języka lub języków w ogóle. Opierając się na obserwacji wypowiedzi użytkowników danego języka próbuje stworzyć ogólny opis gramatyki języka. Językoznawstwo jest więc deskryptywne, bardziej niż preskryptywne. Opisuje, a nie dostarcza reguł.  To użytkownicy danego języka decydują, czy dane wypowiedzi mogą być w tym języku używane.

Istnieje kilka poziomów analizy języka. Często te samo zjawisko można analizować na różnych jego poziomach, nazywając je również inaczej w każdym z nich. Poziomy analizy języka

1) Wyodrębnienie i rozpoznanie dźwięków przekazu 2) Identyfikacja słów i skojarzenie ich ze znaczeniami 3) Analiza struktury gramatycznej przekazu, aby móc określić funkcję, jaką pełni każde słowo 4) Ocena uzyskanej interpretacji przekazu w świetle aktualnego kontekstu i uprzednich doświadczeń.

Każdy język analizowany może być w kategoriach jego: Fonologii (system dźwięków), Morfologii (reguły tworzenia języka), Słownika (słownictwo) , Składni (reguły łączenia słów w wypowiedzi), Semantyki (konwencje rządzące identyfikowaniem znaczenia słów i zdań), Pragmatyki(reguły społecznie akceptowanego użycia oraz interpretacja języka w danym kontekście)

Język jest zjawiskiem specyficznym dla gatunku ludzkiego. Badaczom nie udało się jak do tej pory odkryć żadnej naturalnej omunikacji zwierząt, która charakteryzowały się wymienionymi wcześniej cechami. Mimo wysokiego rozwinięcia komunikacji wielorybów, pszczół, ptaków, a przede wszystkim zwierząt naczelnych – w ich komunikatach brakuje nieograniczonej  możliwości tworzenia nowych i różnorodnych przekazów.  Wciąż jednak to człowiek pozostaje stworzeniem, którego system porozumiewania się między sobą jest chyba najbardziej niezwykły.



ROZUMIENIE Rozumieć = wiedzieć, uświadamiać sobie, jakie są relacje między obserwowanymi rzeczami, zjawiskami, co znaczą te rzeczy; zdawać sobie sprawę z czegoś, pojmować (rozumieć sens wyrazu) = wyciągać z czegoś wnioski, interpretować coś (opacznie to zrozumiałeś) = wczuwać się w treść cudzych przeżyć, pragnień, motywów postępowania, wykazywać rozumienie dla kogoś (rozumieć młodzież).

Rozumieć + pojmować, dorozumieć, ogarniać rozumem, uświadamiać sobie, uzmysłowić uprzytomnić  (SJP, Szymczak)

Rozumienie jest procesem, w którym występuje  poznawcze ujmowanie czegoś w sposób pośredni (Gierulanka 1960 Zrozumieć coś, to znaczy wyjść poza to, co dane Explicite.)

Rozumienie następuje dzięki wysiłkowi, aby powiązać to co dane, z tym, co nieobecne. Odkrywanie znaczenia słowa = akt rozumienia  (R. Ingarden)

Składniki znaczenia słowa: intencjonalny wskaźnik kierunkowy (wskazuje  zakres przedmiotów o które chodzi), treść materialna (zespół charakterystycznych cech), treść formalna (kategoria gramatyczna nazwy)

Rozumienie słowa zależy od: frekwencji słowa,  stopnia ogólności znaczenia, wieloznaczności słowa, związku nazwy szczegółowej z kategorią, sprawności umysłu, Wiedzy, znajomości konstrukcji językowych używanych w danej dziedzinie.

Rozumienie zdań zależy od: złożoności struktury gramatycznej, odstępów czasowych między najbardziej zależnymi od siebie składnikami zdania, miejsca umieszczenia nowych informacji

Rozumienie tekstu zależy od doświadczeń odbiorcy. Rozumieć tekst to podążać od sensu do referencji;  Od tego, co zostało powiedziane do tego, o czym się mówi (P. Ricoeur) Rozumienie tekstu to odkrywanie dla siebie poprzez  lekturę nowego sposobu widzenia świata.

Rozumienie tekstu zależy od: 1) Właściwości odbiorcy: Wiedzy (Dawid, Gierulanka, Kreutz, Jenkins), zdolności spostrzegania powiązań przyczynowo-skutkowych (Szuman), Znajomości konstrukcji językowych (Jenkins), posiadania ramowej struktury opowiadania (Bower), emocjonalnego zaangażowania odbiorcy (Szuman). 2)Cech prezentowanego tekstu: Stopień organizacji tekstu, struktura tekstu(Wygotski, Kielar, Ricoeur), Stopień złożoności działań bohatera (Bodrowa), wieloznaczność postaci Bohatera (Bodrowa), kontekstu jaki uruchamia tekst (Hall) =Wysoki kontekst wiąże się z oferowaniem przez tekst różnorodnych skojarzeń. Teksty o niskim kontekście odznaczają się tym, że większość informacji zawiera się w samym komunikacie.

kryterium

Tekst  łatwy

Tekst trudny

Sylaby w słowach

2,4 sylaby w słowie

2,9 sylaby w słowie

Słowa w zdaniach

11 słów w zdaniu

18 słów w zdaniu

Nazwy abstrakcyjne

13%

81%

Zdania przeczące

9%

40%

Styl wypowiedzi

Narracyjny

problemowy



Rozumienie tekstu – rola struktury tekstu

Kategorie analizy

Tekst ustrukturowany

Tekst nieustrukturowany

Strategia pracy z tekstem

Czytanie w skupieniu; przy jęcie podanego układu

Szukanie punktów oparcia; powroty, kilka krotne czytanie

Subiektywne odczucie zrozumienia

Tekst zrozumiały, jasny

Tekst trudny, niejasny

Odniesienie do posiadanych informacji

Gotowość do przyjęcia

nowych informacji

Nawiązywanie do posiadanych informacji

Sposób relacjonowania informacji zawartych w tekście

Plan przedstawiający układ tekstu

Nawiązywanie do posiadanych informacji

Zastosowanie informacji do rozwiązania zadania

Odwoływanie się do poprzednich informacji

Szukanie tego, co nie jest podane explicite

Rodzaje rozumienia: Proces czystego rozumienia (wybieganie myślą  Naprzód, antycypowanie, domyślanie się; Występuje przy czytaniu tekstów ze znanej dziedziny)

Proces dorozumiewania się (szukanie znaczeń na podstawie kontekstu); występuje przy czytaniu tekstów z nieznanej dziedziny

Proces rozumienia prowadzi do: subiektywnego poczucia rozumienia (nieumiejętność ujęcia innymi słowami i zastosowania w nowej sytuacji); obiektywnego poczucia rozumienia (rozumienie niezależne od sformułowania i sytuacji).

Metody badania rozumienia Badanie rozumienia słów:

Techniki niewerbalne: wskazywanie desygnatu na podstawie nazwy; wybieranie obrazków do grupy według zwerbalizowanego kryterium + Techniki werbalne: uzupełnianie grup słów, wskazywanie słów niepasujących do grupy

Badanie rozumienia zdań:

Techniki niewerbalne: wykonywanie poleceń w sytuacji naturalnej i/lub eksperymentalnej, dobieranie zdań do obrazków, wskazywanie zdań prawdziwych + Techniki werbalne: uzupełnianie zdań z luką, uzupełnianie zdań z luką z dystraktorem, budowanie zdań na podstawie modelu zdania w języku sztucznym

Badanie rozumienia tekstu:

Techniki niewerbalne: dobór obrazka do tekstu, wykonanie rysunku do tekstu + Techniki werbalne: streszczanie, podanie myśli przewodniej, nadanie tytułu, podawanie odpowiedzi na pytania



Rozwój sprawności językowych i komunikacyjnych Istota kompetencji komunikacyjnej Cecha charakterystyczną człowieka jest tendencja do symbolicznego ujmowania rzeczywistości. Najlepszym jej wyrazem jest język. Zdolność do komunikowania się jest wyznacznikiem rozwoju człowieka; świadczy  jego zdrowiu psychicznym; daje poczucie tożsamości z innymi; poczucie przynależności do grupy [członków własnej grupy ocenia się pozytywnie, dostrzega się ich cechy indywidualne]; decyduje o karierze życiowej jednostki. (jednym z osiowych objawów zaburzenia rozwoju jest brak zdolności o komunikowania się, autyzm)

L.S. Wygotski: dorośli przekazują dziecku klucz do odczytywania kulturowych znaczeń. Droga dziecko do przedmiotu i od przedmiotu do dziecka prowadzi przez drugiego człowieka. Rozwój postępuje od czynności interpsychicznych i intrapsychicznych. Podstawowym mechanizmem rozwoju jest INTERIORYZACJA - od działań zewnętrznych, działań na przedmiotach do działań wewnętrznych, działań na symbolach i znakach. Proces interioryzacji: matka <-> dziecko, matka-nie-> dziecko  (kontakt społeczny =czynność interpsychiczna; mowa zewnętrzna=funkcja komunikacyjna)

Kontakt z samym sobą (ale głośna wypowiedź słowna)=mowa zewnętrzna [egocentryczna] =f. regulacyjna. Kontakt z samym sobą (wypowiedź w myślach)=czynność intrapsychiczna=mowa wewnętrzna=f. regulacyjna

W toku rozwoju zachodzi przejście od: 1) Czynności interpsychicznych do intrapsychicznych 2) Mowy zewnętrznej do mowy wewnętrznej 3) F. komunikacyjnej do f. regulacyjnej. Formą przejściową mowy jest mowa egocentryczna, ma postać mowy zewnętrznej i pełni f. mowy wewnętrznej. EKSTERIORYZACJA -przejście do uzewnętrzniania wiedzy jednostki, świadomego jej stosowania, dzielenie się wiedzą z innymi

B. Bernstein koncepcja związku sposobu wychowania w rodzinie, rodzaju języka i sposobu komunikowania się z karierą szkolną ucznia

Rodziny pozycyjne

Rodziny osobowe

Dozwolone zachowanie wyznaczone są przez zajmowaną pozycję w rodzinie. Rodzice wykonują nieskomplikowane prace, nie pełnią funkcji kierowniczych; narzucają swoją wolę dzieciom. Stosują niestabilny system kar i nagród; używają zakazów i nakazów do kontroli dzieci. W małym stopni organizują proces wychowania. Używają dużej ilości środków niewerbalnych (gesty, miny) w komunikowaniu się . Mówienie o przedmiotach i zdarzeniach konkretnych; brak problematyzacji wypowiedzi; brak sądów ogólnych. Brak poruszania problemów natury moralnej. Proste, krótkie wypowiedzi, uboga składnia, niewielka liczba przymiotników i przysłówków. Używanie słów w znaczeniu indywidualnych

Wyznaczanie ról zależy od właściwości danej osoby

Rodzice stosują stały typ kontroli

Rodzice organizują proces wychowania

Gesty pełnią rolę środków uzupełniających wypowiedzi

Mówi się o osobach

Wiele wypowiedzi o charakterze ogólnym; problematyzacja wypowiedzi; opinie są uzasadnione

Bogata składnia, dużo przyimków i przysłówków



Kompetencja komunikacyjna a kompetencja językowa

Wg Chomsky’ego - wiedza o języku rozumiana jako podatność i gotowość do uczenia się języka

Kompetencja komunikacyjna   (wg Hymes’a)- zdolność ta uwzględnia wiedzę o tym do kogo, jak, o czym mówić, a co jest wykluczone z pkt widzenia norm społecznych. Mówiący to osoby o określonych właściwościach poznawczych, uczuciowych, pełniący określone role społeczne. W każdym akcie komunikacyjnym musimy zdefiniować sytuację mówienia. Komunikacja jest przede wszystkim sprawą społeczną.

Kompetencja- pewne właściwości jednostki (wiedza, umiejętności), które pozwalają jej skutecznie realizować określone zadania w społeczeństwie. Świadomość jednostki, że takie umiejętności posiada. Przyjęcie przez nią odpowiedzialności  za skutki swego działania. Ma charakter personalny. Związana jest z określoną dzidzią. Zmienia się w ciągu życia jednostki. Nabywana jest w interakcji ze środowiskiem Kompetencja komunikacyjna- zdolność do osiągania ważnych celów społecznych związanych z komunikowaniem się z innymi, w specyficznych kontekstach społecznych, za pomocą środków  językowych i niejęzykowych.

Uwarunkowania kompetencji komunikacyjnej  Rozwój kompetencji komunikacyjnej związany jest z wyposażeniem biologicznym jednostki, ale w momencie narodzin mamy do czynienia z brakiem sprawności specjalizacji w tym zakresie. Ośrodki rozumienia i programowania mowy są progresywnie lokalizowane w lewej półkuli ; obszary przetwarzania językowego są bardziej rozrzucone niż dotychczas uważano. W toku rozwoju dochodzi do zanikania rozproszonych i odległych powiązań synaptycznych. Mózg płodu wydaje się być nastrojony na odbieranie dźwięków mowy. W okresie niemowlęcym dziecko różnicuje najpierw między grupami języków a następnie ( 5 msc) wyróżnia język rodzinny. Aparat do wydawania dźwięków mowy staje się w pełni sprawny około 6 msca ; dziecko gaworzy nie mając wzorów gaworzenia. Istnieje związek werbalnej inteligencji matki z produkcją językową niemowlęcia (Plomin, 1993). Zdolność do opanowania gramatyki to genetyczny talent (Chomsky). Język jest instynktem gatunku ludzkiego (Pinker). Wszystkie dzieci przechodzą taką samą drogę w opanowaniu języka(Lenneberg, Kostrzewski). Niemowlęta dysponują wrodzonymi  strukturami informacyjnymi o ludziach twarzach(Johnson, Morton, 1991). Niemowlęta odmiennie reagują na ludzi i przedmioty (Trevarthen, 1979).

Dziecko od początku jest ukierunkowany na ludzi (żywo reaguje na głosy, uśmiecha się; maluje)



Struktura kompetencji komunikacyjnej: Kompetencje językowe (wiedza o języku oraz umiejętność jego używania)+ umiejętności poznawcze związane z poruszaniem się w polu znaczeń +

KOMPETENCJE SOCJOKULTUROWE Zdolność do uczestnictwa w obrzędach grupy społecznej + Opanowanie rytualnych zachowań, zwrotów językowych

KOMPETENCJE INTERAKCYJNE 1) Opanowanie zasad zachowania się w rozmowie:  Kanoniczna postawa spotkania (face to face), Relacja w przestrzenie (stoły), Dystans komunikacyjny (odległość, cel, rodzaj wrażeń zmysłowych, język)- intymny, indywidualny, społeczny, publiczny; Reguły retoryki interakcyjnej: kooperacji Greica (jakości, ilości, relacji, sposobu, grzeczności [ taktu, wspaniałomyślności; aprobaty, skromności; zgodności, sympatii]) ciekawości, Pollyanny (szukanie pozytywów), ironii, żartu    2) Opanowanie zasad uzywania języka w rozmowie: Utrzymanie rytmu komunikacyjnego, Stosowanie replik w parach, Stosowanie zwrotów rozpoczynających i kończących rozmowę, Opanowanie zasad retoryki tekstowej: przetwarzalność, jasności, ekonomiczności, ekspresywności

Funkcje wypowiedzi  językowej

Koncepcja wg K. Buhlera : Symbolizująca (referencyjna)- odniesienie do rzeczywistości pozajęzykowej; Symptomatyzująca (ekspresywna)- wyrażanie postaw i przeżyć mówiącego; Sygnalizująca (impresywna) - nazywanie, ostrzeganie, zalecanie skierowane do słuchacza

Koncepcja Jacobsona – elementy aktu komunikacyjnego i  odpowiadające im funkcje

Koncepcja M.A.K. Halliday’a – etapy opanowywania znaczeń wypowiedzi związanych z jej funkcjami. Etap 1 – do 18 m-ca - Funkcje szczegółowe: Instrumentalna  ( wyrażanie swych pragnień, życzeń) + Regulacyjna + Interakcyjna +Personalna + Heurystyczna ( zadawanie pytań)+Imaginacyjna (wyobraźnia)+ Informacyjna. Etap 2 0 do 3 r.ż. = funkcja pośrednia = F. pragmatyczna ( = instrumentalna+ regulacyjna) + F. matetyczna (= personalna+ heurystyczna). Etap 3 – powyżej 3 r.ż. = funkcja nadrzędna:  Interpersonalna ( instrumentalna, regulacyjna, interakcyjna)- ustalanie ról nadawcy i odbiorcy w rozmowie, Ideakcyjna (matetyczna)- wyrażanie idei na temat świata i siebie samego, Tekstowa- organizowanie wypowiedzi

Koncepcja l.S. Wygodskiego: Mowa pełni najpierw f. ekspresywną i regulacyjną zanim zacznie pełnić f. symboliczną. (ten kierunek obserwowany jest zarówno w ontogenezie jak i w filogenezie)

W retoryce wyróżnia się następujące funkcje wypowiedzi: Informująca- perswazja skierowana do sfery intelektualnej odbiorcy. Mówca uczy, informuje, udowadnia; Zniewalająca- odnosi się do woli słuchacza. Mówca nakłania, porusza, wzrusza. Estetyczna- odwołuje się do uczuć odbiorcy.



Konwersacjo podobne kontakty matki i dziecka Kompetentna jest matka, która dostosowuje się do dziecka; Dominacja środków niejęzykowych ( spojrzenia, mimika, gesty); Matki stosują strategie: powtarzania i nakłaniania.

Mowa skierowana do dziecka Płaszczyzna fonetyczna- ważniejsze czynniki prozodyczne niż same słowa. Płaszczyzna syntaktyczna- proste, krótkie, powtórzenia. Ekspresja wypowiedzi- zdrobnienia, słowa specjalne.

Mowa matek i ojców skierowana do dziecka: Matki: używają słów znanych, mówią prostymi zdaniami, zadają proste pytania, obiecują. ( matki dają poczucie bezpieczeństwa, utrwalają zdobyte umiejętności). Ojcowie: używają słów rzadko pojawiających się w wypowiedziach, mówią o rzeczach nieznanych dziecku, polecają, nakazują, zadają trudne pytania o przyczynę, zadają zagadki, żartują (aktywizują, stymulują dziecko)

Komunikacja niewerbalna we wczesnej ontogenezie Kryteria dziecięcych niewerbalnych zachowań intencjonalnych: Utrzymanie kontaktu wzrokowego z dorosłym + Zwarta i konsekwentna gestykulacja, pokazywanie przedmiotów, które dziecko chce posiadać + Czekanie na reakcję partnera po wykonaniu gestu i wokalizacji + Powtarzanie i modyfikowanie komunikatów by stały się zrozumiałe dla partnera.

Kanał werbalny służy do przekazywania informacji. Niewerbalny do przekazywania ocen, postaw, emocji. ( mówiąc o emocjach, postawach tylko 7% informacji przekazujemy w słowach, 38% w brzmieniu głosu, 55% poprzez środki niewerbalne (niejęzykowe: ruchy ciała, mimika, ruchy oczu, spojrzenia, intonacja, dystans komunikacyjny). Uważa się, że niektóre  niewerbalne formy wyrazu są wrodzone ( uśmiech) inne zaś wyuczone. Jedne mają charakter uniwersalny, inny  zróżnicowanie kulturowe.

Funkcje zachowań niewerbalnych;(K.R.Scherer, H.G.Wallbott 1985) Semantyczna (wzmacnianie, modyfikowanie, zaprzeczanie), Syntaktyczna ( zaznaczanie początku, zakończenia, podział strumienia mowy), Pragmatyczna (wyrażanie stosunku do partnera)

Rozwój umiejętności posługiwania się gestami. Gesty wskazujące- 9-13 msc, Gesty reprezentujące- powyżej 14.

Komunikacja ostensyna Protoimperatywy (służą wpływaniu na rozmówcę w celu uzyskaniu obiektu)+ Protodeklaratywy (służą skupianiu uwagi odbiorcy na przedmiocie i komentowaniu). Około 10 msc dziecko łączy wyrażenia deiktyczne ze słowami, a około 16 msc określa gestem położenie przedmiotu w przestrzeni. Dzieci, które używają więcej gestów, więcej mówią. W przedszkolu zastępują gestem komunikat słowny, a w późnym dzieciństwie uzupełniają wypowiedź gestem.



Kompetencja językowa – Chomsky Zdolność posługiwania się językiem jest charakterystyczna dla wszystkich ludzi. Dziecko rodzi się z gotową wiedzą o pewnych ściśle określonych zasadach gramatyki uniwersalnej oraz predyspozycjami do korzystania z tych zasad. Dziecko uczy się mówić bo posiada wrodzony mechanizm przyswajania języka.  Model Chomsky’ego zawiera zasady gramatyki transformacyjno - generatywnej. Element początkowy : komponent bazowy (reguły frazowe, tj. reguły Przepisywania, które decydują o liniowym rozłożeniu elementów, a więc o kolejności wykonania operacji prowadzącej do zrozumienia lub produkcji zdania. ZDANIE = fraza nominalna (rzeczownik) + fraza werbalna (czasownik etc). Komponent transformacyjny- reguły transformacji zadania: Reguły proste- zmiany liczby, strony, trybu, czasu zdań + Reguły uogólnione- pozwalają na tworzenie zdań złożonych (reguły łączenia [ za pomocą spójników], zanurzenia [wbudowywania]. Poparcie dla koncepcji Chomsky’ego: koncepcja o biologicznych podstawach języka, badania nad psychologiczną realnością modelu Chomsky’ego.

Twierdzenie Lenneberga (biologizm) 1) Język jest cecha gatunku ludzkiego. 2) Jego rozwój jest zdeterminowany biologicznie. 3) Istnieją powiązania między językiem a funkcjami poznawczymi, które służą kategoryzowaniu, porządkowaniu. 4) Okres krytyczny dla opanowania języka 2 -14 lat

Model McNeila opanowania języka: wypowiedź dorosłych na wejściu + własna gramatyka dziecka na wyjściu

Percepcja mowy Zaczyna się w okresie prenatalnym- wrażliwość na dźwięki mowy. 12 tydzień – rozwinięty układ słyszenia- odbiór dźwięków. 6msc- odbiór dźwięków, wrażliwość na prozodię, intonację i rytm słów. Pod koniec okresu płodowego- wrażliwość na właściwości głosu matki, rytm wypowiedzi. Po urodzeniu- odróżnianie języka matki od innych języków (do 2 msca). Od 5 msc- skupia się na specyficznych cechach rodzimego języka i różnicuje między językami tej samej grupy.

Zadanie- segmentacja strumieniowa dźwięków. Segmentowanie wypowiedzi zachodzi równocześnie na różnych poziomach: sylaby, zdania, słowa

Produkcja mowy 1 msc- samogłoska o; 2-3 msc - gruchanie, dziecko produkuje dźwięki ze zmienną intensywnością i obserwuje skutki u odbiorcy; 4-6 msc - zwiększenie różnicowania wokalizacji: krzyki, piski; 7msc- występowania połączeń samogłoskowo-spółgłoskowych=gaworzenie; Do 8 msca tracą wrażliwość na dźwięki nie występujące  w języku rodzimym; 10 msc- produkowanie zmodyfikowanych zestawień głoskowych. Wzrasta wrażliwość w zakresie słuchu fonemowego, trudność w wymawianiu słów zawierających zbitki spółgłosek (trawa); sześciolatki wymawiają wyrazy zawierające zbitki trzech spółgłosek.

Etap produkowania dźwięków mowy (Stark) Do 2 msca: krzyk, prychanie, 2-5 msca: gruchanie, śmiech; 4 -7 msca- wypowiadanie sylab z przeciąganiem samogłosek lub spółgłosek. 6-12 msca- kombinowanie samogłosek i spółgłosek i powtarzanie w sposób stereotypowy; 9-18msca- zwiększa się repertuar spółgłosek, gaworzy w sytuacjach komunikacyjnych

Umiejętność  dostosowania wypowiedzi do słuchacza Początki około 2 roku, W wieku przedszkolnym dostosowanie głosu do granej roli (matki, ojca, dziecka, lekarza, nauczyciela etc) W późnym dzieciństwie - różnicowanie stylu wypowiedzi w zależności od granej roli społecznej. Od wieku przedszkolnego uwzględnianie sytuacji rozmówcy. Od okresu późnego dzieciństwa reagowanie na potrzeby informacyjne odbiorcy  komunikatu



Piagetowska teoria rozwoju poznawczego= Jean Piaget – w badaniu psychologii dziecięce decyduje się na podejście rozwojowe; za pomocą metod psychologicznych bada, w jaki sposób dzieci przyswajają sobie podstawowe narzędzia wiedzy, a następnie przekształcają je w bardziej złożone środki przystosowania się do środowiska. Interesuje go w jaki sposób doszły do poprawności odpowiedzi, zaczyna badać ogólny charakter inteligencji, by dojść do ISTOTY rozwoju; w początkowej fazie badań zajmuje się rozwojem dziecięcego pojmowania pojęć - podstawowych kategorii wiedzy: czas, przestrzeń, szybkość, klasa, relacja, przyczynowość; dochodzi do wniosku, że zmiany w myśleniu dziecka następują w sposób skokowy, więc należy je zapisać za pomocą stadiów: STADIA ROZUMIENIA PRZYCZYNOWOŚCI wg Piageta: Typy myślenia:  Magiczny (do 3 r.ż.), dziecko może wpływać na przedmioty zewnętrzne myślą lub działaniem; Animistyczny (3-7 lat), dziecko przypisuje własne cechy przedmiotom; Logiczny (od 8 r.ż.), dziecko ujmuje świat w kategoriach bezosobowych („Wiatr je przesuwa”). || Druga faza badań – opracowuje czterostopniowy schemat sekwencyjny, który wyjaśnia rozwój intelektualny jako całość. || PODSTAWOWE CECHY TEORII PIAGETA 1) rozwój intelektualny można zrozumieć tylko przez analizę dynamicznego i ciągłego wzajemnego oddziaływania dziecka i otoczenia + 2) przyjął, że nowo narodzone dziecko jest wyposażone w prymitywny rodzaj struktury psychicznej, która pozwala mu konkretnie wykorzystywać odbierane informacje; Dzieci przyłączają rzeczywistość zewnętrzną do swojej  struktury psychicznej, ale także muszą przekształcać i poszerzać swoje działania, by dostosować się do wymagań środowiska.

INTELIGENCJA — zaczyna się od prymitywnych wzorców zachowań odruchowych (od narodzin), które można modyfikować – dzięki tym procesom umysłowym dochodzi do adaptacji, wg Piageta to szczególny przypadek biologicznej adaptacji. ADAPTACJA obecna u wszystkich organizmów biologicznych wrodzona tendencja do dostosowania się do wymagań środowiska. SCHEMAT podstawowa struktura poznawcza oparta na czynnościach sensoryczno-motorycznych lub na myśli, wykorzystywana do zrozumienia doświadczeń jednostki. ASYMILACJA opisuje przyswajanie informacji przy użyciu istniejących struktur myślowych (taki sposób przyswajania nowej informacji, aby pasowała do obecnego już typu myślenia). AKOMODACJA określa modyfikowanie struktur umysłowych, aby przyswoić nowe informacje. RÓWNOWAGA stan, w którym schematy jednostki pozostają w równowadze ze środowiskiem (czyli jednostka przyswoiła i zrozumiała nową informację), uzyskiwana dzięki asymilacji i akomodacji. BRAK RÓWNOWAGI oznacza, że jednostka nie posiada odpowiednich struktur do przyswojenia nowej informacji (musi nastąpić restrukturyzacja schematów).

Dziecko jako mały naukowiec: PRZYSWAJANIE WIEDZY PRZEZ DZIECKO JEST OPARTE NA DZIAŁANIU – AKTYWNE BADANIE PRZEZ DZIECKO PRZEDMIOTÓW, A NASTĘPNIE POJĘĆ; WIEDZA JEST KONSTRUOWANA NA ZASADZIE ODDZIAŁYWAŃ ŚRODOWISKA I DZIECKA; AKTYWNOŚĆ DZIECKA WIĄŻE SIĘ Z JEGO EKSPERYMENTOWANIEM Z RÓŻNYMI SPOSOBAMI OSIĄGNIĘCIA ZROZUMIENIA, NASTĘPNIE W WYNIKU AKTU TWÓRCZEGO PODEJMUJE WYZWANIE I ZADOWALAJĄCO PRZECHODZI OD OBSERWACJI DO ZROZUMIENIA



STADIA ROZWOJU POZNAWCZEGO Piaget zauważa etapowy charakter rozwoju, każde stadium różni się od poprzedniego i kolejnego, więc w ciągu całego dzieciństwa, w kolejnych okresach, powstają zupełnie nowe strategie rozumowania; przez wszystkie stadia dziecko powinno przejść po kolei.

Stadium sensoryczno-motoryczne (od urodzenia do 2 lat) – dzieci początkowo zyskują swoją wiedzę poprzez działanie, t. j. ssanie, chwytanie, głaskanie, na obiektach z otoczenia; zachowania te nie pochodzą jeszcze z procesów myślowych, jednak stanowią wstęp do rozwoju myślenia, a operacje umysłowe to uwewnętrznione działania

Wyróżniane podetapy w tym stadium: 1) Od sztywnych do elastycznych wzorców czynności – dzieci, które się rodzą mają pewną liczbę wzorców reakcji, dziecko stopniowo może zachowywać się podobnie w reakcji na coraz większą liczbę bodźców. 2) Od pojedynczych do skoordynowanych wzorców czynności – początkowo przedmioty służą tylko jednej czynności, później dziecko uczy się, że na tym samym przedmiocie, można dokonywać innych działań. 3)Od zachowania reaktywnego do intencjonalnego – początkowo działaniu dziecka nie towarzyszy zamierzenie, kieruje nim przypadkowość, postęp w kierunku zaplanowanemu oddziaływaniu dziecka na środowisko świadczy o jego bardziej dojrzałym charakterze. 4)Od zewnętrznych czynności do reprezentacji umysłowychpod koniec stadium s-m pojawiają się oznaki procesów umysłowych. W tym stadium dziecko odkrywa STAŁOŚĆ PRZEDMIOTU=uświadamia sobie, że przedmioty są bytami niezależnymi, które nie znikają, kiedy jednostka nie jest świadoma ich istnienia.  Stadium przedoperacyjne (od 2 do 7 lat) – dziecko może już myśleć symbolicznie (może podejmować zabawy z wyobraźni); zamiast bezpośrednich kontaktów z otoczeniem, dziecko może wykorzystywać reprezentacje umysłowe otoczenia do kontaktowania się z nim (dzieci  reprezentują przedmioty i osoby słowami, przez co stworzony dzięki fantazji świat może się różnić od rzeczywistego). W tym stadium dzieci są upośledzone w korzystaniu z operacji umysłowych (OPERACJA to każda procedura umysłowego działania na przedmiocie np. dodawanie), gdyż ogranicza je: EGOCENTRYZM – związany z tendencją do postrzegania świata tylko z własnej perspektywy; to naturalna niezdolność dziecka do zrozumienia, że inni mogą widzieć tą samą sytuację w inny sposób; ANIMIZM – przypisywanie cech żywych organizmów przedmiotom martwym; Piaget zauważa niemożność rozróżnienia przez dzieci w wieku przedszkolnym, tego, co żywe, od tego, co martwe; SZTYWNOŚĆ MYŚLENIA – objawia się np. przez nieodwracalność, czyli tendencję do myślenia o wydarzeniach i przedmiotach tak, jak wskazuje na to pierwsze doświadczenie; To także nieumiejętność do dostosowania się do zmian zachodzących w wyglądzie zew. przedmiotów; ROZUMOWANIE PRZEDLOGICZNE – przedszkolaki nie są zdolne do przechodzenia od szczegółu do ogółu i odwrotnie, Piaget określił ich typ myślenia jako transdukcyjne=zakłada ono związek przyczynowy pomiędzy dwoma konkretnymi elementami, podczas, gdy takiego związku nie ma, gdyż te elementy występują jednocześnie; dzieci mogą także odwracać związek przyczynowo-skutkowy bądź błędnie pojmować kolejność.



Stadium operacji konkretnych (od 7 do 11 lat) – dzieci zaczynają rozumieć w sposób systematyczny, próbują rozwiązywać problemy w sposób logiczny, wyzbywają się egocentryzmu; umiejętność odwracania sekwencji myśli, myślenie staje się bardziej elastyczne i efektywne, aczkolwiek nadal jest ograniczone. Osiągnięcia: SZEREGOWANIE – umiejętność umysłowego porządkowania przedmiotów pod względem pewnej wielkości, czasu, dziecko potrafi wyciągać wnioski na temat relacji. KLASYFIKACJA –dzieci w bardziej zaawansowanym stopniu potrafią grupować przedmioty pod względem określonego kryterium, potrafią dostrzec relacje pomiędzy częścią a całością, zawieranie się klas; POJĘCIA LICZBOWE – zdolność szeregowania i klasyfikowania przyczynia się do rozumienia pojęcia liczby.  Stadium operacji formalnych (od 11 lat) – najbardziej zaawansowany poziom myślenia u dzieci, myślenie staje się racjonalne, systematyczne i abstrakcyjne: Rozumowanie abstrakcyjne – możliwe jest rozumowanie na temat rzeczy, których dzieci nigdy wcześniej doświadczyły, radzenie sobie z problemami hipotetycznymi i abstrakcyjnymi; Stosowanie logiki – możliwe jest rozumowanie dedukcyjne, dzieci mogą przyjąć jakieś ogólne założenie i wyobrazić sobie jego skutki, więc możliwy jest szybki postęp rozumowania naukowego; Zaawansowany poziom rozwiązywania problemów – dzieci w stadium o-f potrafią stworzyć hipotezę, opracować w umyśle różne wyniki, mają zatem już wiele rozwiązań, zanim zaczną sprawdzać zadanie. ZASADA ZACHOWANIA STAŁOŚCI Piaget jako pierwszy odkrył i opisał to osiągnięcie rozwojowe jako największy postęp w sposobie myślenia dzieci w tym okresie życia. Chodzi o uzmysłowienie sobie, że podstawowe cechy przedmiotu nie zmieniają się, mimo iż pozornie zmienia się ich wygląd, np. objętość wody w szklance nie zmieni się, mimo że przelaliśmy ją z mniejszej do większej; masa plasteliny nie zmieni się w przypadku żadnej z kulek, mimo iż z jednej uformowaliśmy wałek (zachowanie stałości masy, liczby, długości).

SŁOWNIK Pierwsze słowa – między 9 a 20 msc. Więcej rozumieją niż produkują; dziewczynki produkują więcej, ale w zakresie rozumienia nie różnią się od chłopców. Pierwszych słów używa dziecko w funkcji spełniania  Oczekiwań, a następnie w funkcji protodeklaratywów –  w celu podzielania wspólnego doświadczenia. Używane w ten sposób słowa nazywane są holofrazami /PIERWSZE WYRAZY MAJĄCE FUNKCJĘ ZDANIA/. Momentem przełomowym jest osiągnięcie zasobu 150 słów. 2 lata– 200 -300 słów; 3 lata – 1500 słów; 6 l At – 4500 słów.

Eksperymentalne badania nad słownictwemMETODA SKOJARZEŃ 1) słownych jednokrotnych, wielokrotnych. 2) skojarzeń występowania słowa w zdaniach (jednokrotnych, wielokrotnych). Badania frekwencyjne (np. A. Ciechanowicz, 1978): skojarzenia na 30 słów-bodźców z listy słów Kent-Rosanoffa. Badania przestrzeni semantycznej przez odniesienie skojarzeń dzieci do skojarzeń dorosłych użytkowników języka. Wyróżniono  grupy skojarzeń: zbieżne z najczęstszymi skojarzeniami dorosłych (nie występują u dzieci dwuletnich; ich liczba wzrasta  od 6 do 15 roku życia. Pole semantyczne 15-latków  i dorosłych nie wykazuje statystycznie istotnych różnic,  jeśli chodzi o najczęstsze skojarzenia) + reakcje występujące jedynie u dzieci (od 6 roku życia model reagowania dzieci  zbliża się do modelu reagowania dorosłych).



Badania prowadzone pod kierunkiem M. Przetacznikowej metodą wielokrotnych skojarzeń zdaniowych na słowa -  bodźce w formie czasowników, ponadto wykazały:  wzrost liczby skojarzeń między kl. II i IILO, najczęściej do czasownika podawane są skojarzenia w formie dopełnienia bliższego, z wiekiem coraz częściej pojawiają się określenia ogólne  o znaczeniu kategorialnym, Określenia jakościowe są coraz bardziej precyzyjne, Obserwuje się przechodzenie od nazw podrzędnych do współrzędnych i synonimicznych oraz od płaszczyzny konkretnej do abstrakcyjnej i metaforycznej.

Badania prowadzone metodą skojarzeń ukierunkowanych  (metoda Miche,a) pokazały, że dzieci młodsze i ze środowiska  wiejskiego częściej podawały skojarzenia powszechne. Badania testowe =testy słownikowe w testach inteligencji, np. D. Wechslera J. Konopnicki, M.Zięba 1963 (zadania/testy/ słownikowe i ich  Zastosowanie) – badanie zasobu słownikowego uczniów. Determinanty zasobu leksykalnego uczniów rozwój umysłowy uczniów – osiągnięcia w nauce, myślenie twórcze; środowisko – (wykształcenie rodziców,  środowisko lokalne,  pochodzenie społeczne,  środki masowego przekazu, typ szkoły).

Słownik umysłowy= część wiedzy językowej stanowiącej odpowiednik wiedzy o świecie. Jednostką SU jest leksem. Struktura leksemu: Znaczenie, Kategoria gramatyczna, wymowa. Zasady organizacji słownika umysłowego: fonologiczna (podobieństwo fonologiczne) +  frekwencyjna (prawdopodobieństwo wystąpienia słowa   w wypowiedziach) + gramatyczna (przynależność do kategorii gramatycznej) + semantyczna (grupowanie haseł według znaczenia).

JĘZYK A MOWA W terminologii  neuropsychologicznej, JĘZYK to naturalny system znaków (kod) służących porozumiewaniu się oraz reguł posługiwania się nimi, według których budujemy i odczytujemy teksty. Stanowi zbiór: symboli fonicznych(głoski- w pisaniu litery) +leksykalnych(słowa)+morficznych(feksja)+frazeologicznych (zwroty)+prozodycznych(akcent, melodia, intonacja). Jest tworem społecznym, wspólnym obejmującym mniejsze lub większe zbiorowości ludzkie, stanowi narzędzie porozumiewania się, ważny i powszechny element kultury. Wraz ze zmianami warunków życia i rozwojem społeczeństwa powstają nowe znaki (Internet, telefon komórkowy )językowe, inne przestają być używane. Język jest tworem ulegającym dynamicznym zmianom, równoległym do rozwoju kulturowego społeczności. Ma charakter abstrakcyjny =słowa i reguły gramatyczne nie odnoszą się do poszczególnych rzeczy i zjawisk, lecz do abstrakcyjnych ich klas lub do ogólnych relacji między nimi. Przekaz językowy odbywa się poprzez mówienie, pisanie, lub przez innego rodzaju sygnalizowanie stanowiące transpozycję systemu fonicznego na układ graficzny (alfabet Braille’a) lub palcowy(alfabety głuchych).  MOWA jest werbalnym porozumiewaniem się ludzi i stanowi konkretne akty używania znaków językowych(dźwiękowych, graficznych, migowych) przez danego użytkownika. Informacja przekazywana jest kanałem artykulacyjno-słuchowym(ewentualnie wzrokowym).Mamy nadawcę i odbiorcę.Mowa jest zaliczana do kategorii fizjologicznych, realizowanych przez daną osobę.



EWOLUCJA JĘZYKA Homo sapiens jest jedynym gatunkiem, który na drodze ewolucji wykształcił zdolność do językowego porozumiewania się. O filogenezie nie wiadomo nic konkretnego, wiadomo jednak, że  jest to wynik wielu milionów lat ewolucji. Aparat artykulacyjny umożliwiający posługiwanie się mową miał neandertalczyk. Początki języka a Rozwój dziecka: na potwierdzenie tego związku- wiemy, że istnieje ścisły związek między nabywaniem czynności mowy u umiejętności manipulowanie przedmiotami w rozwoju dziecka. Podczas gdy doskonalenie aktywności ruchowej jest wynikiem dojrzewania biologicznego, to opanowanie posługiwania się mową jest ściśle związane z wymianą informacji między dzieckiem a osobami z otoczenia, ma więc wyraźnie społeczny wpływ.

BADANIA KLINICZNE PACJENTÓW Z USZKODZENIEM MÓZGU Próba amytalowa test Wady - umożliwia oszacowanie lokalizacji mowy w badanej populacji w lewej, prawej, lub obu półkulach mózgu. Przecięcie spoidła wielkiego mózgu - Dzięki temu stwierdzono  specjalizację lewej półkuli we wszelkich zadaniach związanych z mową i opartych na analizie informacji werbalnej. Śródoperacyjne drażnienie mózgu -cała półkula L realizuje różnorodne procesy werbalne, ale określone jej obszary są zaangażowane w  określone zadania językowe. Obserwacja zachowania pacjentów z ogniskowymi uszkodzeniami mózgu

Afazjologia –nauka zajmująca się zagadnieniami związanymi z poznaniem charakteru zaburzeń powstałych w skutek uszkodzenia mózgu. *Broca-Uszkodz mózgu w dolnej części lewej okolicy przedruchowej,-Pacjent dość dobrze rozumie mowę, sam nie jest w stanie się płynnie wypowiadać;Mowę charakteryzuje drastyczny ubytek fluencji słownej i agramatyzm(niezdolność do organizacji wypowiedzi zgodnie z regułami gramatycznymi); mowa „telegraficzna”, obfituje w rzeczowniki, a czasowniki, słowa funkcyjne, przedrostki, przyrostki są pomijane. *Wernickiego--Zaburz słuchu fonematycznego=zdolności do analizy i syntezy dźwięków mowy. konsekwenc jest upośledz rozumienia mowy.-pacjent ma zachowaną zdolność mówienia nie rozumie własnej mowy, która jest silnie zniekształcona i niezrozumiała; chory błędnie używa słów, albo je zniekształca, nie poprawia błędów,Mowa jest płynna, melodia mowy normalna, tempo mowy normalne lub nieco szybsze. *Amnestyczna-Problemy ze znajdowaniem odpowiednich słów; chory stosuje peryfrazy- ołówek- to do pisania;-Może poprawnie wskazać przedmiot gdy usłyszy, lub przeczyta jego nazwę. *Całkowita=często występuje całkowite zaburzenie kontaktu werbalnego z otoczeniem; przejawia się znacznymi trudnościami, często całkowita niemożnością ekspresji mowy i jej odbioru. *Przewodzenia (kondukcyjna) -całkowita lub częściowa niemożność powtórzenia jakiegokolwiek słowa/powtarzanie ale błędne;Pacjenci rozumieją mowę, zdają sobie sprawę z popełnianych błędów; czasami uciekają się do  reakcji pośredniej, najpierw patrzy na przedmiot potem wymawia go prawidłowo, ale nie umie powtarzać;parafazja literowa, tzn. pacjent używa zbliżonej litery lub sylaby. *Transkorowa ruchowa =Dobra zdolność do powtarzania w porównaniu z mową spontaniczną; pacjenci mają trudności w prowadzeniu rozmowy, ich zdaniem powtarzanie jest łatwiejsze niż powtarzanie rozmowy. *Transkorowa czuciowa =Db zdolność powtarzania, ale zaburzenia rozumienia mowy;Choć mowa jest płynna jest pozbawiona treści, pacjent nie rozumie mowy,może w kółko powtarzać słowa nie rozumiejąc ich znaczenia. ZABURZENIA CZYTANIA I PISANIA = ALEKSJA- nabyte zaburz rozumienia tekstu pisanego/ związana z uszkodzeniem dolnej części kory ciemieniowej i w tym zakrętu kątowego, albo z lewostronnym uszkodzeniem potylicznym obejmującym tylną część spoidła wielkiego AGRAFIA-zaburz lub utrata zdolności pisania liter i słów/ związana z  uszkodzeniami zakrętu kątowego



ZABURZENIA JĘZYKOWE PO USZKODZENIACH PRAWEJ PÓŁKULI też mogą prowadzić do zaburzeń mowy. W tych zaburzeniach obserwuje się trudności a zrozumieniu złożonych wypowiedzi (przysłów, dowcipów itd.), stosowaniu różnych znaczeń poszczególnych słów i supersegmentalnej płaszczyźnie wypowiedzi(obejmuje akcenty, intonację) i emocjonalny aspekt wypowiedzi, odzwierciedlający nasze zdenerwowanie, zdziwienie, radość.

Techniki obrazowego badania mózgu W badaniach nad mózgową reprezentacją mowy najwięcej pomaga tomografia pozytonowa PET.

MOWA A CZAS  Nadawanie i rozumienie mowy słyszanej jest procesem przebiegającym w czasie. Do prawidłowego posługiwania się mowa jest niezbędne zachowanie odpowiedniej struktury czasowej, ale również odpowiedniej sekwencji wypowiedzi, a więc fonemów w wypowiedzianej sylabie, sylab w słowie, słów w zdaniu. Ludzie chorzy na afazję, wykazują wydłużenie czasu, w którym operuje mechanizm sekwencji czasowej(afazja Wernickiego), problemy z integracją mieli ludzie z afazją Broca.

Ontogeneza mowy Mowa jest umiejętnością, którą dziecko nabywa w trakcie rozwoju osobniczego. Każda jednostka ludzki musi opanować język społeczności, której jest członkiem, aby zrozumieć innych i być samemu rozumianym. Dziecko przyswaja mowę w ciągu pierwszych pięciu-siedmiu lat. W tym czasie przechodzi przez stałe etapy rozwoju mowy, obejmujące okres melodii (od urodzenia do 1 roku życia), wyrazu od (1 do 2 roku życia), zdania (od 2-3 lat) orz swoistej mowy dziecięcej (od 3-7 lat).

 *krzyk pierwsza reakcja na odbierane wrażenia **5 tydzień modulacja krzyku zależna od przyczyny **3 miesiąc- głużenie- specyficzne dźwięki nie należące do naszego systemu fonetycznego- towarzyszy stanom dobrego samopoczucia. **5-6 miesiąc – gaworzenie - kojarzenie  czucia ruchów mownych z jednoczesnymi wrażeniami słuchowymi/ polega na wypowiadaniu ciągów sylab nie mających określonego znaczenia **9 miesiąc-faza powtarzania własnych zasłyszanych słów i sylab- tzw. echolalie, które dziecko doskonali metodą prób i błędów **1 rok- pierwsze wyrazy **2rok- coraz więcej głosek, pierwsze 2,3 wyrazowe zdania; **4-5 rok życia wszystkie głoski, ale mowa nie jest jeszcze doskonała/ wyrazy poskracane, głoski poprzestawiane, grupy spółgłoskowe  uproszczone, występują zlepki wyrazowe i neologizmy; **5 lat-mowa zrozumiała choć dziecko nie wymawia jeszcze wszystkich głosek prawidłowo, **6 lat-mowa w pełni ukształtowana pod względem brzmienia głosek, duży zasób słów ok 90% otoczenia, poprawnie buduje zdania z punktu widzenia logiki, gramatyki i składni; **7lat- w szkole uczy się budować wypowiedzi.

USZKODZENIA MÓZGU DZIECKA, PLASTYCZNOŚĆ: Konsekwencje uszkodzenia mózgu u dzieci od 2 roku życia do okresu dojrzewania są znacznie poważniejsze niż u młodszych, w następstwie następują afazje. Mózg dziecka jest plastyczny i posiada możliwość restytucji funkcji językowych a różnych etapach rozwoju.

„Okres krytyczny”- rozumiany jako czas w którym czynniki środowiskowe szczególnie łatwo mogą wpłynąć na półkulową reprezentację mowy. Sytuacja dzieci emigrantów. Im wcześniej dziecko uczy się drugiego języka tym szybciej się go nauczy.  Język obcy wyuczony we wczesnym dzieciństwie ma zatem podobną reprezentację mózgową co ojczysty, natomiast reprezentacja języka opanowanego w wieku starszym jest odmienna. Choć rozmaite źródła potwierdzają istnienie „ okresu krytycznego”, nie udało się jednak ustalić jego zakresu czasowego. jest to spowodowane zapewnie różnorodnymi metodami badawczymi stosowanymi przez autorów. Wydaje się jednak, że zakres ten jest znacznie krótszy niż okres dojrzewania płciowego.

Małpy nie mogą opanować mowy, ze względu na nieodpowiednią budowę anatomiczną ich narządów głosu i mowy. Małpy mogą opanować za to język migowy.



Komunikacja dzieli się przede wszystkim na masową i interpersonalną. Komunikacja masowa w języku obcym odbywająca się za pośrednictwem mediów odzwierciedla wszystkie sfery życia i jest dla ucznia polem obserwacji, doświadczeń językowych, a także źródłem wiedzy kulturowej; Uczestnictwo ucznia polega  prawie wyłącznie na odbieraniu komunikatów,co rozwija umiejętności rozumienia dyskursu,wiedzę językową oraz kulturową. Komunikację interpersonalną podzielić można na domeny, odzwierciedlające różne sfery życia człowieka i sfery jego potrzeb, zarówno tych elementarnych, ograniczonych, jak i wyższych, uczuciowych, poznawczych, społecznych;W ramach poszczególnych domen można dalej wyodrębnić typy sytuacji, role społeczne, przewidziane dla nich scenariusze i akty mowy, a właściwie akty retoryczne (obejmują mowę i pismo).

Konwersacja jest dialogową formą komunikacji ustnej, a ostatnio nawet pisemnej dzięki poczcie elektronicznej. Jest jej szczególnym rodzajem, bo opiera się na kulturowo usankcjonowanych wzorcach. Konwersacja charakteryzuje się większą niż monolog intensywnością procesów interakcyjnych – ciągłą wymianą ról odbiorcy i nadawcy. Monolog i konwersacja to formy, które mogą się uzupełniać i służyć sobie wzajemnie również w procesie nauki języka.

MODEL PISANIA Istota pisania polega na wykonywaniu wielu operacji umysłowych jednocześnie. Dotyczą one decyzji co do: - treści + przywoływania wiedzy z zakresu tematu + planu wypowiedzi +  przełożenie myśli w formę językową + uruchomienie edytora. Akt pisania podobnie jak czytania polega na dokonywaniu wielu decyzji i wyborów jednocześnie, nie zaś na odrębnych etapach odbywających się kolejno po sobie. 3 STADIA PISANIA (PRODUKCJI): 1) Przygotowanie się do pisania – polega na odzyskaniu potrzebnych informacji z pamięci, ustaleniu celu i strategii, planu tego co mamy napisać, organizowanie materiału pojęciowego w strukturę. 2) Pisanie polega na przełożeniu intencji w formie pojęciowej na formę językową, z uwzględnieniem planu i strategii retorycznej. 3) Przepisywanie- faza edycji, ponownego czytania, oceny, modyfikacji na poziomie lokalnym i globalnym. Pisanie jest aktem dynamicznego komponowania, w trakcie którego jednocześnie odbywają się procesy: planowania + przypominania + wnioskowania+ budowania obrazu odbiorcy+ testowania tego obrazu w świetle powstającego+  dyskursu+ wykorzystywania pojęć.

Model mówienia zawiera cztery poziomy: 1.  Plan dyskursu 2.  Plany zdań 3.  Planowanie na poziomie elementów składowych w ramach zdania, właściwych słów, szyku wyrazów. 4.  Program artykulacyjny, który zawiera reprezentacje segmentów fonetycznych, akcent, kontury intonacyjne, które są instrukcjami dla narządów artykulacji, jak wykonać wypowiedź. MODEL PISANIA I MÓWIENIA składa się czterech zasadniczych części składowych : 1)Faza konstruowania intencji komunikacyjnej w świetle kontekstu komunikacyjnego i wiedzy o świecie, odpowiedź na pytanie, co powiedzieć. 2) Faza planowania dyskursu, dobierania  makrostruktury, strategii retorycznej;  wprowadzenie elementów leksykalnych; 3) Integracja wszystkich wyborów i wykonanie wypowiedzi 4) Edycja, doskonalenie, wykorzystanie informacji zwrotnych, modyfikacje.



Pamięć jest to zdolność do rejestrowania i ponownego przywoływania wrażeń zmysłowych, skojarzeń czy informacji. Jest niezbędna do utrwalania efektów uczenia się i do wykorzystania wyuczonych umiejętności. W procesie pamięci rozróżnia się:
zapamiętywanie – czyli powstawanie śladu pamięciowego oraz skojarzenie nowych informacji z wytworzonymi wcześniej śladami pamięciowymi;
przypominanie – czyli odtwarzanie zakodowanej informacji poprzez aktywizowanie śladów pamięciowych;
zapominanie – czyli zatarcie śladu.
Istnieje kilka rodzajów pamięci, o różnym stopniu trwałości, zwanych też etapami pamięci. Najkrótszą jest pamięć sensoryczna o czasie trwania poniżej sekundy. Pamięć sensoryczna zapewnia ciągłość percepcji, na przykład przy oglądaniu obrazu, czytanie tekstu. W życiu codziennym nieustannie korzystamy z pamięci bezpośredniej. Trwa ona do kilkunastu sekund, np. zapamiętanie ciągu cyfr telefonu. Bardzo ważnym etapem jest pamięć krótkotrwała o czasie trwania od kilku minut do kilku tygodni; do utrwalenia śladów pamięciowych w niej powstałych konieczny jest proces zwany konsolidacją śladu pamięciowego, w którym ważną rolę odgrywa hipokamp. Pamięć długotrwała: utrzymującej się przez lata, a nawet do końca życia. Pamięć długotrwała związana jest głównie z czynnością środkowej części płata skroniowego. Można ją podzielić na: świadomą (jawną, deklaratywną), do której powstania jest potrzebny świadomy proces kierujący odtwarzaniem informacji, ++ nieświadomą (ukrytą, proceduralną), opartą na nieświadomym przypominaniu wcześniej wyuczonego wzorca. Pamięć świadomą można z kolei podzielić na: semantyczną – zawiera fakty niezależne od kontekstu, służące do łączenia, kojarzenia informacji o podobnym charakterze + epizodyczną (autobiograficzną) – zawiera osobiste przeżycia.

NAJWAŻNIEJSZE CECHY PAMIĘCI Trwałość mierzona jest czasem i oznacza zdolność do długotrwałego przechowywania doświadczenia;Wierność (dokładność) decyduje o liczbie popełnionych zniekształceń (błędów), a zakres określa ilość i różnorodność materiału, który może być zapamiętany. Gotowość - wyrażana jest czasem potrzebnym na szybkie odtworzenie doświadczenia, a szybkość zapamiętywania mierzona czasem lub liczbą powtórzeń potrzebnych do przyswojenia sobie materiału informuje o tym, jak szybko ktoś potrafi zapamiętać materiał.

ZABURZENIA PAMIĘCI Do zaburzeń ilościowych (dysmnezji) zaliczana jest: hipermnezja (nadmierne zapamiętywanie obszernego materiału oraz odtwarzaniu zapamiętanych treści w sposób szybki i dokładny); amnezja – całkowity lub czasowy zanik pamięci deklaratywnej (następcza –utrata zdolności zapamiętywania nowych informacji + wsteczna – utrata pamięci w odniesieniu do zdarzeń przeszłych); hipomnezja – osłabienie pamięci; ekmnezja – mieszanie przeszłości z teraźniejszością. Zaburzenia jakościowe pamięci, czyli paramnezje:  złudzenia pamięciowe – zniekształcone pod wpływem emocji wspomnienia rzeczywistych faktów + omamy pamięciowe – chory jest przekonany o realności wspomnień dotyczących nieistniejących w przeszłości faktów,
Osłabienie pamięci ze względu na ciężkość stanu można podzielić na: łagodne – objawia się trudnościami w przyswajaniu nowego materiału, umiarkowane – informacje trwałe są zachowane, ale pojawiają się wątpliwości i pytania, ciężkie – niezdolność do zachowania informacji, niemożność samodzielnej egzystencji.



Języki kreolskie to ogólne określenie etnicznych języków mieszanych, rozwiniętych na bazie języków europejskich kolonistów,z dużym dodatkiem elementów przejętych z języków ludności tubylczej. Zwykle posiadają one uproszczoną gramatykę - większość z nich powstała w czasach sprowadzania z Afryki do Ameryki czarnych niewolników, którzy pochodząc z różnych plemion posługiwali się między sobą uproszczoną wersją języka narzuconego przez kolonistów. Obecnie na świecie istnieje ponad 100 języków pidżynowych i kreolskich; większość z nich powstała na bazie takich języków europejskich, jak: angielski, hiszpański i francuski. Przykładowe języki kreolskie będące obecnie w użyciu, to: Tok Pisin, Krio, Jamaican Patois, Haitański.

Języki pidżynowe (pidgin)  to języki pomocnicze o uproszczonej morfologii i składni, a także o ograniczonym słownictwie powstałe na bazie dwóch lub więcej języków. Powstały na skutek przemieszania języków różnych grup społecznych w strefach ich kontaktów; często używane na obszarach wielojęzycznych np. jako języki handlu, w skupiskach miejskich i przemysłowych, gdzie stykają się przedstawiciele różnych grup językowych. Najczęściej spotykane są w Azji, Afryce i Ameryce. Często powstają na bazie języków kolonizatorów bądź języków rozpowszechnionych na dużym obszarze. Języki pidżinowe przyjęte za języki etniczne noszą nazwę języków kreolskich. NP. Spanglish – j pidżynowy utworzony na bazie meksykańskiej odmiany hiszp i amerykańskiej odmiany ang, rozpowsz zwł na pograniczu meksykańsko-amerykańskim oraz w rejonach większych skupisk ludności pochodzenia latynoskiego. Charakteryzuje się uproszczoną gramatyką hisz i dużą ilością zapożyczeń z języka ang.

Język prymitywny lub recesywny - określenie języka grupy etnicznej stojącej na relatywnie niskim stopniu rozwoju materialnego. Do cech pozwalających uznać język za prymitywny zaliczano: konstrukcję ergatywną, bezspójnikowe łączenie zdań, obecność głosek o stosunkowo skomplikowanej artykulacji, np. mlasków czy spółgłosek glottalizowanych ewentualnie brak wyrażeń o charakterze abstrakcyjnym.

Języki mlaskowe - języki, których cechą charakterystyczną jest występowanie tzw. mlasków, mających status fonemów.

Języki khoisan to języki buszmeńsko-hotentockie - rodzina językowa obejmująca ponad 100 języków występujących w Afryce, głównie w krajach Afryki południowej. Niekiedy uznawane są za najstarszą z rodzin językowych i przeciwstawiane pozostałym językom ludzkości, które zatraciły mlaski. W większość, języki tej rodziny są wymarłe lub zanikające.

El Silbo lub Silbo Gomero to język gwizdów używany przez mieszkańców wyspy La Gomera (Wyspy Kanaryjskie) do porozumiewania się na duże odległości w trudno dostępnych dolinach górskich. El Silbo jest gwizdaną formą lokalnego dialektu języka hiszpańskiego; brzmienie słów jest naśladowane za pomocą gwizdanych dźwięków o różnej wysokości.



TEORIE PRZYSWAJANIA JĘZYKA PRZEZ DZIECI Teoria lingwistyczno-natywistyczna - związanaz wiarą, że ogólne zasady języka są wrodzone, nie wyuczone; naukowcy zakładali, że aparat przyswajania języka jest wrodzony, a dziecko jest wyposażone w zdolności percepcyjno- poznawcze umożliwiające mu dostrzeżenie ukrytej struktury zdania. Pojęcie wewnętrznego mechanizmu przyswajania języka (Chomsky) wyjaśnia szybkie i skuteczne nabywanie języka pomimo niedostateczności danych docierających do dziecka. Według Chomsky'ego wewnętrzny mechanizm przyswajania języka ukierunkowuje uwagę dziecka na język, którym posługują się dorośli w jego otoczeniu, generuje hipotezy dotyczące funkcjonowania języka i wprowadza właściwą gramatykę. Zgodnie z teorią natywistyczną wiele aspektów rozwoju językowego jest z góry zaprogramowanych tak, że dziecko, żeby przyswoić sobie język, nie potrzebuje bezpośredniego nauczania lub bogatego doświadczenia. Natywiści spostrzegają język jako na stałe wpisany w strukturę umysłu bioprogram, który niemowlęta rozwijają, stykając się z językiem w otoczeniu. Kolejnym przytaczanym przez natywistów argumentem na rzecz wrodzonego charakteru języka jest to, iż dzieci uczą się języka w każdych warunkach, we wszystkich językach i we wszystkich kulturach.

● Teoria uczenia się - Behawioryści lub zwolennicy teorii (np. Skinner,Whitehurst) twierdzą, że język jest nabywany zgodnie z ogólnymi prawami uczenia się i podobny do wszelkich innych wyuczonych zachowań. Beh traktują rozwój języka jako wynik wzmocnień ze strony dorosłych oraz jako stopniowe przekształcanie dziecięcego gaworzenia. Teorie u-s obejmują 3 rodzaje procesów: warunkowanie klasyczne (podobne do eksp Pawłowa) +warunk instrumentalne (nagradzanie (wzmacnianie) zachowania prowadzi do jego nasilenia) + Uczenie się społeczne, gdy dziecko obserwuje inaśladuje innych.

● Teoria poznawcza: zakładała, iż rozwój językowy dziecka musi iść w parze z jego rozwojem poznawczym, co Potwierdzały badania J. Piageta. (Wynikało z nich, iż dzieci zaczynały używać słów dopiero, gdy przyswoiły sobie używanie symboli w innych dziedzinach życia). Zwolennicy teorii nie uważali języka za autonomiczny, ale widzieli go jako zależnym od rozwoju poznawczego dziecka.

● Teoria interakcji społecznych: Zwolennicy oddzielają rozwój językowy od poznawczego, a główne miejsce w swej teorii przyznają mowie kierowanej do dziecka. Dzieci nabywają język poprzez interakcje z innymi jego użytkownikami,nie tylko w wyniku samego kontaktu z językiem. Poprzez interakcje z dorosłymi dzieci rozszerzają swe słownictwo oraz poprawiają swe umiejętności komunikacyjne. Teoria interakcji społecznych charakteryzuje się właśnie stawianiem na komunikację i wskazywaniem jej doniosłej roli w procesie nabywania języka.

● Teoria koneksjonistyczna/Modele koncesjonistyczne – lub ich klasa nazywana modelami równoległego rozproszonego przetwarzania informacji – służą badaniu tego, jak informacja może być wbudowana w system (w mózg dziecka) poprzez połączenia neuronalne. Teoria łączy więc wpływ tego, co wrodzone z wpływem tego, co wyuczone na proces akwizycji języka. Jej zwolennicy stali na stanowisku, iż zarówno czynniki wrodzone, jak i nabyte są konieczne by dziecko mogło nabywać język poprzez wbudowywanie nabywanych pojęć do mózgu w postaci sieci neuronalnej. Koneksjoniści przyjmują, iż kontakt z językiem jest wystarczający do utworzenia wspomnianej sieci. Ludzka pamięć doświadczeń wydaje się rozproszona w systemie złożonym z czegoś, co nazwać można jednostkami przetwarzania. O mocy systemu decyduje to, jak jednostki są połączone. Dziecko rozwija te połączenia poprzez doświadczanie różnych form językowych, powiązanych z wydarzeniami zewnętrznymi.  Ostatecznie taki system wzajemnych połączeń staje się „znaczeniem” słowa.

->