Gizarte

Clasificado en Historia

Escrito el en vasco con un tamaño de 6,98 KB

 

1.ataza! BORBOIEN ITZULERA: 1874.an monarkia berrezartzearen aldekoek elisabet II.aren seme alfontso borboikoari eskaini zioten koroa. Alfontsok, canovas del castillok esandakoiei jarraiki, agiri bat bidali zien espainarrei sandhusteko akademia militarrerik agerian, errege izateko eskeintzen zuen bere burua.Canovasen ustez, berresarkuntzak bakean hasi behar zuen, baina 1874.urtearen amaieran, Martinez Campos jenerala Sagunton matxinatu zen eta alfontso aldarrikatu zuen errege. Borboia 1875ko urtarrilean sartu zen madrilen eta alfontso XII.a izena hartuta hasi zuen bere erregealdia.

BERREZARKUNTZAREN SISTEMA POLITIKOA. -aginpidea erregearen esku egon behar zuen. - egonkortasuna sistema politikoa bermatu behar zuen._ 1876ko konstituzioa. Eklektiko eta irekitzat jo zuten eta kusti orokorra oso moderatua zuen. Erregearen eta gortearen arteko subiranotasun partekatua eta estatuaren konfetsionaltasun katolikoa ezartzen zituen, bai eta bi ganberako legebiltzarra._ alderdien txanda; canovasek bi alderdi nagusi sortzea sustatu zuen: kontserbadorea, burutzat bera izango zuena, eta liberala, sagastak zuzenduta.

SISTEMA USTELKERIA. OSPOSIZIOKO INDARRAK.Hauteskundeak manipulatu zituzten.- gobernu zentralak, kazikismoaren bidez, aliantza sare bat ezarri zuen eskualde edo herri bakoitzean eragin handiena zuten pertsonekin, kazikeak bere influentziak erabiltzen zituzten.- kazikeak hauteskundei egindako presioak huts egitea bazien, ez zen ezohikoa hauteskunde iruzurrera edo hauteskunde emaitza iruzurrez aldatzera jotzea.-errepunlikanismoa: oso ahul zegoen lehen errepublikaren porrotaren ondoren.- Nazionalismoak: canovasen zentralismoaren aurkako alderdi nazionalistak sortu ziren- Langile mugimendua: alde batetik anarkistak eta beste batetik marxistak zeuden.

MARIA KRISTINA HABSBURGOKOAREN ERREGEORDEALDIA. 1885, alfontso XII. a hil zen, gizonezko ondorengorik uzti gabe, baina maria kristina hasburgokoa erregina haurdun zegoen eta haurra jaio bezain laster espainako errege izango zen. haurra adin nagusi egin bitartean, ordea, ama arituko zen erresumaren erregeordetza.

2.ataza!ERREGEALDIAREN HASIERA. 1902 an alfontso XIII. adin nagusiko deklataru zutenean, espainako gizartean aldaketa prosezu bizia gertatzen ari zen. hirien hazkundea azkarra zen. Langile masek landako miseriatik alde egin eta industrietan bilatzen zuten lana, ( madril, bartzelona, zaragoza eta bilbo). Hirietako proletarioak lan baldintza hobeagoak eskatzen zituzten , baina erresistentzia aurkitu zuten, horren ondorioz gizarte gatazka areagotu zen. Herritarren ehuneko handi bat, nekazaria zen oraindik eta habien arazoak konpondu gabe segitzen zuten. Canovas eta sagasta desagertuta, haien arteak antonio maura  kontserbadorea eta jose canalejas liberala nabarmendu ziren. Aldi horretako krisi nagusia 1909 gertatu zen, bartzelonako aste tragikoan. Gobernuak armadara deitu zituen erreserbako soldaduak, marokon zeudenei laguntzeko. Bartzelonan ontziratzeko zeudenean, errekretuen senideak matxinatu ziren eta soldadien ontziratzea eragozten saiatu ziren. Matxinada bortizki zapaldu zuten.

1917KO KRISIA.Espainiak ez zuen parte artu lehen mundu gerran, baina gatazka horrek eragin handia izan zuen 1917ko krisian. Hiru krisi gertatu ziren batera.-Krisi militarra: gerra handia armetan gertatzen ari ziren aurrerapeneknabarmen utzi zuten espainiako armada gaizki hornituta zegoela eta horrek ofizialen haserrea eragiten zuen.Pozik ez zeudenek gobernuari aurre egin zioten eta erreforma batzuk eskatu zituzten.- Krisi politikoa:gorteak luzaroan itxita egon ziren eta kataluniako diputatuek bartzelonan parlamentarien batzarrerako deia egin zuten.-Gizarte krisia: mundu gerran borrokan ari ziren herrialdeek espainiako produktuak eskatzearen ondorioz nabarmen handitu ziren enspresen etekinak baina horrekin batera ez zen gertatu soldatak igotzea. Ondorioz gerra orokorra egin zen.



3.ataza. ERREPUBLOKAREN EZARPENA: 1931 ko apirilaren 14 an  bigarren errepublika aldarrikatu zuten, herria guztiz pozik zegoela eta behin behineko gobernua osatu zen, gobernuak korte konsituziongileetara deitu zuen. Ekaineko hauteskundeetan zentro ezkerreko alderdiak nagusitu ziren, PSOE alderdiak lortu zuen boto gehien eta Lerroux en alderdi erradikala izan zen boto gehien lortzen hurrengoa. Gorte berriak berehala hasi ziren konstituzioa lantzen ; azkenean abenduaren 9 an onartu zen. Konstituzioaren testua  zenbait gauza ezarri zituen: sulfagio unibertsala, ganbera bakarreko gorteak, lurraldea egituratzeko eredu berria. Kultu- askatasuna ezarri zen. Konstituzioa onartuta, niceto alcala zamora errepublikako presidente izendatu zuten eta manuel azaña, gobernuko presidentea. Erreforma batzuk egin ziren: -autonomia estatutuen idazketa:kataluniako estatua onartu zuten, euskadiko estatua onartu zuten.-nekazarirza erreforma: jabeek zuzenean ustiatzen ez zituzten lurrak desjabetzea eta nekazarien artean banatzeajasotzen zuen. -armadaren erreforma. aginte postuen kopurua gutxitu zen eta errepublikari leial izateko zina eskatu zitzaien.- Erlijio auzia: gobernua xedetzat hartu zuen eliza katolikoak gizartean  zuen eragina gutxitzea

4.ataza.MILITARREN MATXINADA ETA GERRAREN HASIERA.Frente popularra garaipenaren ondorioz, osposizioa berpiztu egin zen lehendabiziko gobernu errepublikanoari aurre egin zioten sektore beretan; bereziki armadan eta lun handien jabeen artean berpiztu zen. Faxsismotik hurbil zeuden eskuineko talde erradikalen protagonismoa handitu ze, besteak beste bloke nazionalarena eta espainiako falangearena. castillo hil zuten, beste batzuk bebai hil zituzten. Giroa oso tirabiratsua zen gorteetan baina aurkako talde politikoaren arteko kale borrokek kezkatzen zuten gehien iritzi publikoa.- 1936 ko uztailaren 17 ko arratsaldean matxinatu zen armada, marokon. Estatu kolpea gobernua eroarazteko helburuan huts egin zuen. Kolpistek alde zuten jeneral gehienak ados zeudela kolpearekin et a haiek matxinatzearen armadako inutate osoak, obedientziak kolpisten lerroetara eraman zituztela.

GATAZKAREN GARAPEN MILITARRA. Franko jeneralak kanariesetatik marokora joan zen herrialde horretako soldaduen buru izateko.Arazo nagusia soldaduak penintsulara eramatea zen baina alemaniaren eta italiaren hegazkinen esker lortu zuten. Itsasartea igaro ondoren matxinatuek extremaduran barna jarraitu zuten aurrera. Hiribiriak madrilgo guduan gogor aurre egin zienez matxinatuek galdu zuten garaipena berehala lortzeko esperantza. Ordutik ia 3 urte iraun zuen gerrak, gertaera azpimagarrienak:- iparraldeko kanpainia! Teruelgo gudua!ebroko gudua!madrilen errendizioa!

 5.ataza. ALDE ERREPUBLIKANOAREN BILAKAERA POLITIKOA. - armada eratzea. milinizianoak.- hornikuntza.- taldeen arteko batasun eza.

GERRA ZIBILAREN ONDORIOAK. ondorio garrantzitsuenetariko bat demografiakoa izan zen. Indarkeriaren ondorioz hildakoez gain 500.000 inguru , beste hainbat izan dira kontuak: gosea eta gaixotasunak.Ekonomikoak: uztak galtzea, industria jarduera geratzea, merkataritza etetzea eta armak erosteko eragindako zorrak. Errepresio handia egon zen. Alde errepublikanoa, alde nazionala.

Entradas relacionadas: