Eboluzio- eta jatorri-kontzeptu nagusiak

Eboluzioari eta jatorri-ideiei lotutako kontzeptuak

Fixismoa

Fixismoa: Georges Cuvierrek proposatutako teoria da. Teoria oker honek dio bizidun espezie eta generoak finkoak direla; ez dute izan eta ez dute izango inolako aldaketarik.

Antropogenesia

Antropogenesia: Eboluzioaren bidez nola sortu den gure espeziea aztertzen du. Gure arbasoetatik gaur egungo giza espeziera iristeko bidean egon diren prozesu eta etapak deskribatzen ditu. Bi faktore mota bereiz daitezke:

• Hominizazioa
• Humanizazioa

Hominizazioa

Hominizazioa: Gure espeziearen sorrera ebolutiboan gertatutako aldaketa fisiko‑biologikoak dira; prozesu honetan agertu diren espezie desberdinak ere barne hartzen ditu, hala nola hominidoak eta Homo generokoak.

Humanizazioa

Humanizazioa: Gure espeziaren sorreran eta garapenean izan diren faktore kulturalak dira: hizkuntza, teknika, giza harremanak eta kultura.

Konbentzionala

Konbentzionala: Ohituren edo hitzarmenaren ondorioz ezarria edo onartua dagoena. Konbentzionala dena gizartearen araberakoa da, eta beraz errelatiboa izan daiteke gizarte batetik bestera.

Eboluzionismoa

Eboluzionismoa: Espezieen jatorria azaltzen duen teoria modernoa. Eboluzionismoak dio izaki bizidun guztiak denboran zehar aldatzen direla, eta aldaketa horien bidez espezie berriak sortzen direla.

Kreazionismoa

• Jainkoak unibertsoa sortu zuela, eta bere lege eta egiturek eragin dutela unibertsoa osatzen duten izaki guztiak sortzea.
• Gaur egun existitzen den guztia Jainkoak sortu zuela uste du, orain ikusten dugun moduan, eta beraz ez dela egon inolako eboluziorik.

Inferentzia

Inferentzia: Printzipio batetik bestera pasatzea ahalbidetzen duen arrazoiketa-prozedura. Bi mota nagusi daude:

Indukzioa

Indukzioa: Kasu partikularretik orokorrerantz egiten den inferentzia. Kasu partikular batzuk behatuz gero, beti gauza bera gertatzen dela ikusten bada, ondoriozta daiteke antzeko kasuetan ere halaxe gertatuko dela.

Dedukzioa

Dedukzioa: Afirmazio edo printzipio orokorretatik kasu partikularretara egiten den inferentzia. Talde baten elementu guztiek ezaugarri amankomun bat badaukate, orduan multzo horretako edozein elementuk ezaugarri hori izango du derrigorrez.

Zoria

Zoria: Aldez aurretik finkatuta ez dagoena; gerta liteke edo ez. Eboluzioari aplikatuta, aldaketa eta prozedura batzuk kasualitate hutsez gertatzen direla esan nahi du, eta, beraz, eboluzioak ez du norabide zehatzik.

Teleonomia

Teleonomia: Eboluzioari aplikatuta, prozesua bideratuta dagoela defendatzen du; barneko lege edo printzipio batek norabide zehatza ezarri diezaiokeela, xede bat lortzeko asmoz.