As Dúas Etapas do Franquismo: Illamento, Autarquía e Apertura Económica (1939-1975)

Durante o franquismo, o réxime atravesou dúas grandes etapas claramente diferenciadas: un primeiro período de illamento e autarquía (1939-1950) e un segundo de apertura internacional e desenvolvemento económico (1951-1975). Esta evolución non foi só económica, senón tamén política, social e cultural, aínda que en ambos casos mantívose unha represión sistemática contra toda forma de disidencia.

Primeira Etapa: Illamento e Autarquía (1939-1950)

Tras a Guerra Civil, o réxime franquista instaurouse como unha ditadura totalitaria de carácter persoalista, cun poder absoluto concentrado en Francisco Franco. A primeira etapa estivo marcada polo illamento internacional, agravado tras a Segunda Guerra Mundial debido ao apoio que Franco brindara ás potencias fascistas. A ONU condenou o réxime en 1946 e moitas embaixadas foron retiradas, o que deixou a España nunha situación de profunda soidade diplomática.

Economía Autárquica e Crise

Neste contexto, instaurouse unha economía autárquica, baseada na autosuficiencia e no intervencionismo estatal. A creación do INI (Instituto Nacional de Industria) buscaba impulsar a industria nacional, pero a falta de recursos e tecnoloxía, sumada ao illamento exterior, provocou unha grave crise económica. A poboación sufriu escaseza de alimentos, cartillas de racionamento, mercado negro e deterioro das condicións de vida. En Galicia, o minifundismo de subsistencia e a emigración foron as únicas válvulas de escape fronte á miseria xeneralizada.

Represión e Control Social

A nivel social e político, esta primeira etapa caracterizouse por unha represión brutal: miles de persoas foron executadas ou encarceradas, os partidos e sindicatos foron ilegalizados e a censura foi absoluta. A educación quedou nas mans da Igrexa e transmitía os valores do nacionalcatolicismo, mentres que as linguas e culturas distintas á castelá foron reprimidas sistematicamente.

Segunda Etapa: Apertura e Desenvolvemento (1951-1975)

A partir da década de 1950, o contexto internacional da Guerra Fría permitiu a reintegración paulatina de España no escenario mundial. Os acordos con Estados Unidos en 1953, que permitiron instalar bases militares a cambio de axuda económica, e o Concordato co Vaticano do mesmo ano, deron inicio á etapa de apertura internacional. En 1955, España ingresou na ONU e comezou unha fase de institucionalización do réxime, co obxectivo de ofrecer unha aparencia de estabilidade e legalidade. Isto materializouse en leis como:

• Lei de Sucesión (1947)
• Fuero de los Españoles (1945)
• Lei Orgánica do Estado (1967)

O Milagre Económico e as súas Consecuencias

No terreo económico, os tecnócratas vinculados ao Opus Dei impulsaron en 1959 o Plan de Estabilización, que puxo fin á autarquía e abriu o país ao capital estranxeiro. A década de 1960 estivo marcada polos Plans de Desenvolvemento, que impulsaron un crecemento espectacular baseado na industrialización, o turismo e as remesas da emigración. Isto provocou profundas transformacións sociais:

• Éxodo rural
• Urbanización acelerada
• Formación dunha clase media urbana
• Expansión do consumo

Non obstante, este crecemento económico non foi uniforme: persistiron as desigualdades rexionais, a agricultura seguiu estancada e moitas zonas, como Galicia, sufriron despoboamento.

Represión e Emerxencia da Oposición

No plano social e político, a represión continuou, aínda que se fixo máis selectiva e institucionalizada. A censura, o control policial e os tribunais especiais (como o Tribunal de Orde Pública) seguían vixentes. Con todo, a modernización trouxo consigo o xurdimento dunha nova oposición social:

• Sindicatos clandestinos (CCOO, UGT)
• Movementos estudantís
• Nacionalismos periféricos
• Sectores progresistas da Igrexa
• Intelectuais críticos

As protestas obreiras, as folgas e a presión social aumentaron, especialmente a partir de finais dos anos 60.

Evolución Cultural

A cultura tamén evolucionou: se ben seguía sometida á censura, apareceron novas formas de expresión máis críticas na literatura, no cine ou no teatro. A educación expandiuse, e en Galicia comezou a rexurdir un activismo cultural galeguista, con figuras como Méndez Ferrín ou o grupo Brais Pinto, malia as limitacións impostas polo réxime.

O Declive do Franquismo e a Transición

Finalmente, a crise do petróleo de 1973 puxo fin ao ciclo de crecemento económico. O paro, a inflación e o malestar social intensificaron a presión sobre o réxime, que cada vez tiña máis dificultades para soster a súa autoridade. A represión agudizouse nos últimos anos da ditadura, pero xa era evidente o desgaste político e social que levaría á Transición tras a morte de Franco en 1975.

Conclusión: Contradicións e Legado

En resumo, o franquismo pasou dun período inicial de illamento, autarquía e terror represivo a unha etapa de apertura económica, institucionalización e conflito social crecente. A modernización económica non se acompañou de apertura política, e foi precisamente esa contradición —entre desenvolvemento e falta de liberdades— a que alimentou a oposición e preparou o camiño para a fin da ditadura.