Dicionario de Expresións Latinas e a Eneida de Virxilio: Significado e Contexto

Expresións Latinas Comúns e a Eneida de Virxilio: Significado e Contexto

Este documento recompila unha serie de expresións latinas de uso común, explicando o seu significado e contexto, ademais de ofrecer unha introdución á monumental obra de Virxilio, a Eneida.

Expresións Latinas Comúns

Habent sua fata libelli

Os libros teñen o seu destino. A expresión completa é pro captu lectoris habent sua fata libelli, que significa "segundo a capacidade do lector, os libros teñen o seu destino". Ou sexa, un texto só pode transmitir na medida en que o lector o interprete. Tamén indica que o lector decide se o libro perdura ou é esquecido.

Hic et nunc

Aquí e agora. A expresión resalta a importancia da realidade do momento, da importancia do práctico e concreto fronte ás teorizacións abstractas.

Homo homini lupus

O home é un lobo para o home. Indica que os homes adoitan facer mal aos seus semellantes e que o egoísmo é básico no comportamento humano. Esta idea foi adoptada polo filósofo inglés do século XVII, Thomas Hobbes, que tomou a cita do comediógrafo latino Plauto.

Homo sapiens

Home sabio, home racional. Especie pertencente á familia dos homínidos, caracterizada fundamentalmente pola gran capacidade cranial, que comprende tres subespecies, entre as que se atopa o home actual.

Hora est iam de somno surgere

Xa é hora de espertar do soño. Volvamos á realidade. Frase dunha epístola de San Paulo pertencente ao Novo Testamento.

Horror vacui

Horror ao baleiro. No ámbito artístico, especialmente na pintura, designa a tendencia a cubrir totalmente a superficie ou o espazo dunha obra (característica do Rococó, da decoración islámica ou da arte bizantina). No ámbito da física refírese á teoría (en vigor ata o século XVII) de que a materia tende inmediatamente a encher un espazo baleiro.

Ibidem

Alí mesmo. Remite a unha frase xa citada. Emprégase xeralmente nas notas que se poñen nun texto para evitar a repetición dunha cita. Así, a información escríbese completa só a primeira vez, e logo o termo ibidem indica que o texto de onde se tomou a segunda cita ou posteriores é o mesmo.

Idem

O mesmo. Evita a repetición. Usado especialmente na edición de textos.

Id est

Isto é, é dicir. Abrevíase i.d.

Imprimatur/Imprimi potest

Imprímase/pódese imprimir. Permiso outorgado pola autoridade eclesiástica para imprimir un escrito. O termo aplícase tamén á aprobación por parte da autoridade de calquera asunto. Así, pódese dicir tamén que unha obra de natureza política ten o imprimatur (o permiso) dun determinado partido político.

In absentia

En ausencia. Aínda que un acusado non se presente a un xuízo (contumacia), este pode levarse a cabo na súa ausencia, podendo mesmo ser condenado en rebeldía.

In aeternum

Para sempre, para toda a eternidade.

In albis

En branco. Úsase para expresar a incapacidade de responder a unha cuestión por quedar a mente en branco, sen a información requirida.

In articulo mortis

No momento da morte. Por exemplo, matrimonio in articulo mortis ou confesión in articulo mortis.

In dubio pro reo

En caso de dúbida a favor do acusado. Principio xurídico do dereito romano que pasou ao dereito internacional, de xeito que ninguén debe ser considerado culpable mentres non se demostre sen dúbida algunha que o é. Efectivamente, nun estado de dereito é preferible absolver a un culpable que condenar a un inocente.

In extremis

No último momento.

In flagranti/In fraganti

No momento mesmo de cometer un delito. Un delito flagrante (flagrare: arder) é, en Dereito penal, aquel que se está a cometer nese preciso instante.

In illo tempore

Naquel tempo. Úsase co sentido de hai moito tempo, en tempos remotos.

In itinere

No camiño. A piques de conseguir algo. Aplícase tamén modernamente no ámbito laboral para denominar os accidentes laborais que se producen mentres se vai ou vén do traballo.

In memoriam

En memoria. Úsase habitualmente como título dun obituario, acto ou obra de arte realizada para recordar e honrar a unha persoa finada.

In mente

Na mente, no pensamento. Algo que aínda non se di pero xa se pensa.

In pectore

No peito, no corazón. Se un nomeamento para o cargo de Presidente, por exemplo, aínda non é oficial pero ninguén ten dúbidas da persoa elixida, o candidato é Presidente in pectore. Tamén se emprega para indicar o secreto ou reserva con que alguén garda unha resolución.

In saecula saeculorum

Polos séculos dos séculos, para sempre. Emprégase para indicar a longa duración dunha cousa. Tamén se di per saecula saeculorum.

In situ

No lugar, sobre o terreo. Úsase para designar un fenómeno observado no lugar en que se produciu ou a manipulación dalgún obxecto realizada no lugar mesmo en que esta.

Intelligentibus pauca

Para os intelixentes, poucas cousas; poucas palabras fanlles falta aos intelixentes para entender as cousas, porque a súa intelixencia dálles perspicacia; equivalente a "a bo entendedor, poucas palabras".

In vino veritas

No viño (está) a verdade. Pretende que quen bebe moito non mente, porque o alcohol libera a lingua.

In vitro

No vidro. Técnica para realizar un determinado experimento nun tubo de ensaio, no laboratorio, ou nun ambiente controlado fóra dun organismo vivo. O exemplo paradigmático é o da fecundación in vitro.

Inter nos

Entre nós, en confianza. Confidencia que ha de quedar en secreto.

Interim

Mentres tanto, no intervalo de tempo que media entre dous sucesos.

Ipso facto

Polo mesmo feito; úsase co significado de inmediatamente, no acto.

Lapsus calami

Erro do cálamo, erro na escrita. De estrutura similar a lapsus linguae. Refírese a un erro (literalmente un esvarón) na escrita (o cálamo era unha caña aguzada para mollar na tinta e escribir). O erro atribúese a un descoido, non a falta de saber.

Lapsus linguae

Erro da lingua, erro ao falar. O erro (literalmente un esvarón) atribúese a un descoido, non a falta de saber.

Lato sensu

Nun sentido amplo. Ten o significado contrario a stricto sensu. Cando unha palabra ten dúas posibles interpretacións e unha delas abarca a outra, lato sensu indica que o termo debe interpretarse no máis amplo dos seus significados. P. ex., o concepto de familia lato sensu inclúe a todos aqueles membros descendentes, directos ou indirectos do mesmo proxenitor e as relacións de parentesco por afinidade.

Magister dixit

Dixo o mestre. Expresión cando citaban como argumento irrefutable a opinión de Aristóteles. En lóxica é unha forma de falacia consistente en defender algo como verdadeiro porque o autor da cita é unha autoridade na materia. É semellante á expresión Roma locuta, causa finita (Roma falou, a cuestión está terminada): se a Igrexa Católica determina unha verdade, non hai discusión posible.

Manu militari

Pola forza das armas. Con man dura, sen contemplacións.

Mare magnum

Mar grande, mar revolto. Abundancia confusa, masa confusa de persoas ou cousas.

Mea culpa

Pola miña culpa. Úsase como fórmula para recoñecer unha culpa ou erro. A expresión provén dunha oración tradicional da liturxia na que o individuo admite os seus pecados ante Deus.

Memento mori

Lembra que has de morrer. A expresión fai referencia á necesidade de recordar aos seres humanos a inevitable morte. Adoita utilizarse para identificar un tópico ou tema frecuente na arte e na literatura: a fugacidade da vida. Ten a súa orixe nun costume da antiga Roma: cando o xeneral desfilaba vitorioso polas rúas de Roma, tras el un servo encargábase de recordarlle as limitacións da natureza humana.

Memorandum

O que se ha de lembrar. Trátase dun informe completo acerca dalgún asunto ou proxecto.

Mens sana in corpore sano

Unha mente sa nun corpo san. O sentido que actualmente se lle dá é que para alcanzar a saúde mental é necesario, ou polo menos moi conveniente, gozar dunha boa saúde física. O sentido orixinario da expresión do poeta latino Xuvenal é algo distinto: desbotar as vaidades da vida e desexar aquilo que, en realidade, é necesario: a saúde física e a rectitude moral.

Modus operandi

Maneira de traballar. Refírese ao xeito de proceder dunha persoa ou dun grupo de persoas na súa actividade profesional. En criminalística úsase para definir a pauta de actuación habitual dun delincuente ou un grupo de criminais.

Modus vivendi

Maneira de vivir. Actualmente refírese á actividade mediante a cal unha persoa se gaña a vida. Tamén é usualmente empregada para describir arranxos informais ou temporais en asuntos políticos e diplomáticos; neste contexto, un modus vivendi é un acordo temporal que ha de ser posteriormente transformado nun acordo permanente e detallado.

Mortis causa

Por causa de morte. É unha fórmula xurídica que fai referencia a que algo se produce pola morte do interesado, p. ex., a declaración de herdeiros en caso de non existir testamento. Opóñese a inter vivos (acto xurídico entre persoas vivas).

Motu proprio

Por movemento propio, por propia iniciativa. Úsase para expresar que algo se realiza de xeito libre e voluntario.

Mutatis mutandis

Cambiadas as cousas que haxa que cambiar. Úsase para facer notar que, cos cambios necesarios entre dous textos, exemplos ou situacións análogas, todo o demais podería permanecer igual sen prexuízo do seu sentido.

Nemine discrepante

Sen que ninguén discrepe. Ou sexa, por unanimidade.

Nihil novum sub sole

Nada novo baixo o sol. Pretende que a vida é cíclica, e por tanto, todas as experiencias e todos os acontecementos, por moi novidosos e orixinais que parezan, xa existiron previamente. A expresión provén da Biblia. Con acento nihilista en Unamuno (lo que ha de ser ha sido ya, nada hay de nuevo).

Nihil obstat

Non hai obstáculo. Aprobación oficial da Igrexa Católica para que unha obra poida ser publicada. Significa que a obra foi examinada por un censor e que non contén erro doutrinal ou moral.

Noli me tangere

Non me toques. Palabras de Xesús a María Madalena despois da resurrección (Evanxeo de Xoán). Tema frecuente na arte cristiá. No ámbito da medicina refírese a unha úlcera maligna que non se pode tocar.

Non plus ultra

Non máis aló. Expresa que algo ten acadado a máxima perfección, o non vai máis. Ten a súa orixe na expresión que, segundo a lenda, Hércules gravara no estreito de Xibraltar para indicar que non había terra máis aló, o fin do mundo coñecido; co descubrimento de América, os Reis Católicos cambiaron ese lema por “Plus ultra” e puxérono no seu escudo.

Nosce te ipsum

Coñécete a ti mesmo. Escrita en grego no templo de Apolo en Delfos; quere dar a entender que a sabedoría comeza por coñecerse a un mesmo.

Nota bene

Anota ben. Ou sexa, fíxate, pon coidado; na edición de libros, abreviado N.B.

Numerus clausus

Número pechado. Aplícase especialmente ao número limitado de admisión de alumnos para ingresar nunha institución.

Nunc et semper

Agora e sempre. Aparece nas oracións litúrxicas para referirse á gloria de Deus. Tamén para referirse a algo que ten que ser así agora e sempre.

A Eneida de Virxilio

A Eneida é unha obra épica escrita polo poeta romano Virxilio no século I a.C., que narra a historia de Eneas, un heroe troiano destinado polos deuses a fundar Roma. A epopea divídese en doce libros e combina elementos mitolóxicos, históricos e literarios, co fin de exaltar as orixes divinas de Roma e xustificar o seu poder imperial.

Argumento da Eneida

• A obra comeza coa destrución de Troia a mans dos gregos, que tras un longo asedio logran tomar a cidade grazas ao famoso truco do cabalo de madeira.
• Eneas, un príncipe troiano, escapa co seu pai Anquises, o seu fillo Ascanio e un grupo de seguidores.
• Durante a súa fuxida, Eneas recibe o mandato dos deuses de fundar unha nova cidade en Italia, que será a orixe de Roma.
• A viaxe de Eneas é longa e perigosa, e durante este traxecto enfronta tormentas, loitas e diversas dificultades.
• En Cartago, Eneas ten unha relación amorosa coa raíña Dido, pero, seguindo o mandato divino, vese obrigado a abandonala para cumprir o seu destino.

Relación con Virxilio

A través do personaxe de Eneas, Virxilio presenta ao heroe ideal, un home destinado polos deuses a fundar Roma. Eneas, guiado polo deber e a piedade, encarna as virtudes que Virxilio consideraba fundamentais para o éxito de Roma: o sacrificio persoal por un ben maior e a devoción aos deuses, a familia e a patria. Deste xeito, Virxilio utiliza a figura de Eneas para transmitir a súa visión do heroe romano, que debe antepoñer sempre o destino e a comunidade sobre os seus propios desexos. Este ideal reflicte, á súa vez, a figura de César Augusto, quen restaurara a orde en Roma tras anos de guerra civil.