España no Século XIX: Ferrocarril, Desamortización e Pioneiras Femininas

O Ferrocarril en España (1848-1900): Motor de Modernización e Desafíos

Este documento explora a evolución do ferrocarril en España entre 1848 e 1900, un período clave para a modernización económica nun contexto de industrialización limitada.

Contexto e Desafíos Iniciais

En España, o desenvolvemento ferroviario estivo condicionado por varios factores:

• A falta de capital nacional, xa que a burguesía preferiu investir en bens desamortizados.
• A dependencia do investimento estranxeiro, con figuras destacadas como os Pereire e Rothschild.
• Unha planificación desequilibrada, exemplificada polo ancho de vía maior ao europeo, que dificultaba a conexión internacional.

A industrialización foi tardía e desigualmente distribuída. A rede ferroviaria inicial (1848-1860) reflicte isto, conectando principalmente as zonas industriais de Cataluña (coa liña Barcelona-Mataró, a primeira española) e o País Vasco.

Expansión e Lexislación

A Lei de Ferrocarrís do Bienio Progresista-Unionista, impulsada por Espartero e O'Donnell e financiada coa desamortización de Madoz, expandiu a rede ferroviaria en quince anos. Esta lei regulou as compañías de construción e estableceu:

• Garantías para a especulación foránea.
• Exención de aranceis para os materiais.
• Subvencións de ata un terzo do custo da construción.
• Permiso de financiamento por accións de Bolsa ás compañías (Lei de Bancos e Sociedades Crediticias).

Impacto Económico e Social

O ferrocarril impulsou o crecemento económico, facilitando a chegada de carbón (como na liña Xixón-Sama de Langreo) e a saída de produtos manufacturados. A súa expansión abaratou o custo da viaxe para os xornaleiros expulsados das terras comunais pola desamortización de Madoz, que migraron ás cidades para traballar nas fábricas (Madrid duplicou a súa poboación en 15 anos; Barcelona triplicouna en 50 anos). Ademais, especializou as rexións na produción de produtos específicos, como:

• Cava catalán
• Sidra asturiana
• Turrón alicantino
• Mantecadas de Astorga
• Cítricos e arroz de Valencia

Desequilibrios Rexionais

O desenvolvemento ferroviario foi desigual en zonas como Asturias ou Andalucía, debido á falta de carbón competitivo, capital ou demanda interna. En Galicia, a industrialización foi débil e o ferrocarril sufriu un atraso significativo, chegando só na Restauración. A primeira liña galega foi Cornes-Carril, e a conexión Lugo-A Coruña realizouse a través de Monforte de Lemos e o túnel do Lazo do Manzanal. Este atraso dificultou a integración da economía galega no mercado nacional e o transporte de mercadorías, manténdoa centrada no sector primario, con pouca industria fóra da conserveira nas Rías Baixas.

A Lei de Ferrocarrís de 1855, a pesar de ofrecer fortes subvencións e privilexios ás compañías, estableceu un trazado radial (saíndo de Madrid) que non tivo en conta as necesidades locais. Isto illou a economía española e reflicte o centralismo do liberalismo, similar á rede radial de estradas de Carlos III no século XVIII.

Consecuencias e Balance

A especulación e o endebedamento levaron á ruína de pequenos bancos e dificultaron a planificación industrial en España. Durante o Quinquenio das Crises (Narváez/O'Donnell), creáronse liñas ferroviarias deficitarias que colapsaron, arruinando a accionistas e bancos. A pesar de ser visto como un símbolo de progreso, o ferrocarril non impulsou unha industrialización real. A súa construción foi máis resultado da vontade política e do investimento estranxeiro que dun proxecto nacional coherente, o que acentuou os desequilibrios rexionais (creando o triángulo económico Madrid-Barcelona-Bilbao) e a dependencia exterior, especialmente das minas desamortizadas e do material e enxeñeiros estranxeiros. Estes factores contribuíron ao fracaso parcial da Revolución Industrial en España.

A Desamortización en España (1836-1867): Transformación da Propiedade

Este apartado ilustra a venda de bens eclesiásticos e civís en España entre 1836 e 1867, destacando os distintos momentos de intensidade do proceso desamortizador.

A Desamortización de Mendizábal (1836-1844)

Durante o primeiro período (1836-1844), destaca a desamortización de bens eclesiásticos impulsada por Juan Álvarez Mendizábal, líder do Partido Liberal Progresista e presidente do Goberno baixo a Rexencia de María Cristina. Esta superou os 3.200 millóns de reais de vellón, fronte á escasa participación dos bens civís. Respondeu a causas:

• Económicas: Reducir a débeda tras o bloqueo do comercio ultramariño por Nelson; mecanizar o campo para impulsar a agricultura, o comercio e a industria.
• Militares: Financiar cen mil soldados isabelinos ou cristinos na Primeira Guerra Carlista.
• Ideolóxicas: Eliminar o señorío dos estamentos privilexiados, máis próximos ao carlismo, e crear unha burguesía liberal interesada en adquirir os bens.

A desamortización buscaba debilitar o clero regular e financiar a guerra. A pesar da presión de María Cristina para que dimitise, Mendizábal continuou o proceso como ministro de Facenda con Calatrava e, máis tarde, durante o Trienio Progresista con Espartero, ampliouse ao clero secular. As vendas fixéronse en poxa pública, pero os beneficios foron limitados: os acredores da débeda tiveron preferencia de compra, os lotes eran demasiado grandes para os campesiños, e as terras pasaron a mans de burgueses ou fidalgos, que non modernizaron o campo nin impulsaron o comercio ou a industria.

O Período Moderado (1845-1854)

Durante o segundo período (1845-1854), o volume de desamortización baixou drasticamente a uns 200 millóns de reais e afectou só bens eclesiásticos. Coincide coa Década Moderada, etapa de dominio dos liberais moderados (confesionais), que continuaron o proceso con menor intensidade para achegarse á Igrexa. Isto concretouse no Concordato de Narváez co papa Pío IX, que detivo as poxas e recoñeceu o xa vendido a cambio de conceder á Igrexa o control do ensino e da censura literaria.

A Desamortización de Madoz (1855-1856)

No terceiro período (1855-1856), a desamortización repunta ata case 1.000 millóns de reais, repartidos entre bens eclesiásticos e civís. Corresponde coa desamortización de Madoz, ministro de Facenda no Bienio Progresista-Unionista con Espartero e O'Donnell, e supón un punto de inflexión ao incluír de forma destacada bens civís, sobre todo propiedades municipais (propios e comúns). A venda das terras comunais expulsou milleiros de caseiros e xornaleiros, que emigraron ás cidades industriais como Madrid e Barcelona, impulsados polos novos ferrocarrís, duplicando a poboación urbana.

Consolidación da Desamortización Civil (1858-1867)

No período 1858-1867, durante o Septenio da Unión Liberal e o Quinquenio das Crises, produciuse a maior venda de bens civís (máis de 2.800 millóns) e tamén unha cifra alta de bens eclesiásticos (uns 1.200 millóns), consolidándose a desamortización civil. Isto afectou gravemente aos concellos e ao campesiñado, ao perder o acceso ás terras comunais que financiaban servizos como a escola. Grazas á venda rápida de bens realizada por Madoz, construíronse a maior parte das redes ferroviarias, un instituto por provincia e estradas secundarias como a de A Coruña-Cee.

Pioneiras do Século XIX en España: Muller, Sociedade e Feminismo

A imaxe presentada mostra tres figuras fundamentais para comprender a situación da muller en España durante o século XIX: Emilia Pardo Bazán, Concepción Arenal e Rosalía de Castro. Nesta etapa, marcada por profundos cambios políticos e sociais como as guerras carlistas, o reinado de Isabel II, o Sexenio Democrático e a Restauración borbónica, o papel da muller permanecía limitado e subordinado ao home. A educación feminina era escasa e orientada a formar esposas e nais obedientes, excluídas da vida pública, da universidade e do traballo intelectual.

Pioneiras da Igualdade

Neste contexto, estas tres mulleres destacan polo seu compromiso coa defensa dos dereitos das mulleres e por abrir camiño nunha sociedade profundamente patriarcal.

Emilia Pardo Bazán: A Voz Literaria e Feminista

Emilia Pardo Bazán, representada escribindo no seu escritorio, foi unha destacada escritora e ensaísta que defendeu a educación da muller e a súa capacidade intelectual nunha sociedade que a consideraba inferior. Loitou polo recoñecemento das mulleres no mundo literario e académico, sendo rexeitada pola Real Academia Española malia o seu prestixio. Foi membro da Real Academia Galega. Salientan na súa obra:

• A defensa da intervención política da muller na súa novela “La tribuna”.
• A denuncia da violencia de xénero no seu conto “El indulto”.
• A reivindicación da liberación sexual da muller no relato “Insolación”.

Concepción Arenal: A Reformadora Social e Xurídica

Concepción Arenal, a quen vemos retratada cunha imaxe seria e sobria, foi unha pensadora e reformadora social que asistiu á universidade disfrazada de home. Desde o seu pensamento humanista denunciou a marxinación das mulleres e defendeu unha educación igualitaria na súa obra “La mujer del porvenir”, onde discute a suposta inferioridade biolóxica da muller. Tamén traballou no ámbito do dereito penal, avogando por reformas nas cárceres e polo trato digno ás persoas presas, cun enfoque moi innovador para a época.

Rosalía de Castro: A Poeta do Pobo e da Muller

Pola súa banda, Rosalía de Castro, poeta galega representada na parte inferior da imaxe, plasmou na súa obra a voz das persoas oprimidas e, en particular, o sufrimento da muller nunha sociedade inxusta. Os seus poemas expresan dor, soidade e melancolía, e foron unha forma de denuncia da situación das mulleres e dos máis desfavorecidos en obras como “Cantares Gallegos” e “Follas novas”. A súa literatura tivo un gran impacto tanto na recuperación da lingua galega como na sensibilización fronte ás inxustizas sociais.

O Legado e o Feminismo Español

A presenza destas tres figuras no documento non é casual: son exemplo dunha minoría de mulleres que, desafiando as normas sociais do seu tempo, conseguiron facerse un oco no mundo das ideas e da cultura. Aínda que os seus logros non se traduciron en cambios legais inmediatos, sementaron as bases do feminismo e do pensamento igualitario en España.

Estas tres mulleres, cada unha desde o seu ámbito, tiveron papeis fundamentais á hora de loitar pola igualdade da muller nunha época onde o rol feminino sufría unha gran discriminación política, que se vía reflectida principalmente na inexistencia do dereito ao sufraxio. Ata o Sexenio Democrático (1868-1874), o sufraxio censitario que establecían as diversas constitucións liberais garantía o monopolio da política a unha minoría que nunca superou o 4 % da poboación. Durante a Restauración o sistema abriuse algo máis, pero deixou fóra a todas as forzas que cuestionaban o sistema político. Neste contexto, o feminismo non expoñía reivindicacións políticas directas, por iso mesmo non prosperou o xurdimento dun movemento sufraxista, como si ocorrera en Gran Bretaña ou nos Estados Unidos. Con todo, o feminismo español emprendeu outros camiños, actuando nos espazos nos que a presenza feminina era habitual, vinculándose, xa máis tarde, nas postrimerías do século, a partidos ou movementos políticos como a Lliga Regionalista Catalana ou a personalidades illadas como as mulleres que vemos na imaxe.

Este documento visual non só permite reflexionar sobre a situación da muller no século XIX, senón tamén valorar o papel destas pioneiras que abriron camiño para que, no século XX, outras mulleres puidesen acceder á educación, ao traballo e aos dereitos políticos. O seu legado continúa a ser un referente na loita pola igualdade.