A Estrutura Urbana e a Evolución do Casco Antigo: Da Cidade Preindustrial á Postindustrial

A estrutura urbana e as súas partes

A estrutura urbana é a división da cidade en áreas con morfoloxía e funcións características. Nas cidades convencionais, estas zonas son o casco antigo (correspondente á urbanización preindustrial), o ensanche da época industrial e a periferia actual. Porén, a intensidade da urbanización recente deu lugar a aglomeracións urbanas.

A cidade preindustrial: o casco antigo

O casco antigo abrangue a parte da cidade urbanizada desde a súa orixe ata o inicio da industrialización, a mediados do século XIX. Ocupa unha pequena superficie dentro da cidade actual, pero posúe un gran valor debido ao notable legado cultural e histórico que contén.

1. A herdanza da época preindustrial

Os cascos antigos presentan unha serie de características comúns herdadas do pasado:

• Cercamento amurallado: case todas as cidades estaban arrodeadas de murallas cunha tripla finalidade: defensiva, fiscal e sanitaria.
• Plano urbano: adoitaba ser irregular, con rúas estreitas e tortuosas. Non obstante, tamén existían planos radiocéntricos, lineais e en cuadrícula.
• Trama urbana pechada: a densidade edificatoria era notable, aínda que a maioría das vivendas contaban con patios, currais e hortas. Na edificación predominaban as casas unifamiliares de baixa altura.
• Diversidade de usos do solo: as vivendas mesturábanse no mesmo espazo con talleres artesanais, almacéns, edificios públicos e pequenos comercios.
• Estrutura social: coexistían diversos grupos sociais. O centro constituía o espazo máis prestixioso, onde se situaban os edificios públicos e vivía a elite da cidade; os traballadores residían na periferia e as minorías étnicas ou relixiosas habitaban en barrios segregados e apartados.

Evolución histórica do casco antigo

• A) Cidade romana: adoitaba presentar un plano regular en dameiro con dúas vías principais: o cardo (de norte a sur) e o decumanus (de leste a oeste). No cruzamento de ambas as dúas vías localizábase o foro.
• B) Idade Media: período no que se configuraron os cascos antigos da maioría das cidades españolas:
  • Cidade musulmá: tiña un núcleo principal amurallado denominado medina, onde se atopaban os edificios centrais. Posuía un plano moi irregular, con rúas estreitas, tortuosas e abundantes calexóns sen saída (adarves).
  • Cidade cristiá: tamén amurallada, adoitaba organizarse arredor dun castelo ou igrexa e de prazas destinadas ao mercado. Os edificios máis destacados eran as igrexas, os pazos e os concellos.
• C) Renacemento: comezáronse a proxectar barrios de plano regular máis alá dos límites antigos. Os concellos consolidáronse como edificios principais, situados xunto á igrexa ou a praza do mercado.
• D) Barroco e Ilustración: a cidade embeleceuse mediante a construción de rúas amplas e rectas, así como grandes prazas. Erixíronse edificios monumentais relixiosos e civís, e melloráronse as infraestruturas de abastecemento de auga e de hixiene urbana.

2. As transformacións da época industrial

Entre mediados do século XIX e a década de 1960, a cidade tradicional sufriu importantes modificacións estruturais:

• A) O plano: acometéronse reformas interiores e políticas de renovación que afectaron aos sectores máis valorados. Durante o século XIX e o primeiro terzo do XX, procedeuse ao aliñamento de rúas, á apertura de prazas e á construción de grandes vías inspiradas no modelo de París, caracterizadas por rúas amplas flanqueadas por edificios maxestosos. Posteriormente, as políticas de renovación da década de 1960 tiveron como obxectivo prioritario obter a máxima rendibilidade económica do solo urbano.
• B) A trama urbana: densificouse notablemente para aproveitar ao máximo o espazo. Moitos edificios eclesiásticos desamortizados foron reutilizados para novas funcións dentro do centro urbano, mentres que os edificios unifamiliares foron progresivamente substituídos por vivendas colectivas en altura. Na década de 1960, os edificios verticalizáronse aínda máis adoptando o estilo moderno. A excepción déuse naqueles cascos antigos onde imperaron políticas conservacionistas estritas, as cales, ao impediren reformas estruturais, derivaron no progresivo deterioro das construcións históricas.
• C) Usos do solo: experimentaron un intenso proceso de terciarización. Os inmobles renovados acolleron actividades do sector servizos, tendencia que culminou nos anos sesenta. O resultado foi o desprazamento das funcións residenciais, unha crecente saturación polo elevado fluxo de persoas e a deterioración física dos edificios a causa da contaminación.
• D) Estrutura social: todas estas transformacións acrecentaron a segregación social dentro do casco antigo.

3. Problemas e intervencións da época postindustrial

Na actualidade, os centros históricos afrontan diversos desafíos derivados da súa morfoloxía e da presión urbana contemporánea:

• A) O trazado: a trama histórica resulta a miúdo inapropiada para as esixencias do tráfico moderno e xera saturación. Para combater este problema, moitas rúas transformáronse en peonís e as prazas foron ensanchadas e recuperadas para a cidadanía.
• B) A edificación: obsérvase a deterioración física dalgúns edificios históricos e fortes contrastes entre barrios. Producíronse procesos de rehabilitación de vivendas por parte de colectivos de alto poder adquisitivo atraídos polo valor patrimonial e a proximidade aos centros de traballo (xentrificación). Así mesmo, moitos edificios históricos son restaurados e destinados a novos usos culturais e institucionais.
• C) Os usos do solo: a tradicional multifuncionalidade residencial e comercial foise reducindo. Mentres os sectores renovados especialízanse de xeito crecente no sector terciario (comercio de luxo, finanzas e turismo), os barrios máis degradados perden as súas funcións tradicionais para albergar espazos de ocio nocturno ou actividades vencelladas á poboación inmigrante.
• D) Estrutura social: a heteroxeneidade e mestura social clásica dos cascos antigos está a ser substituída por unha progresiva polarización socioespacial.