Eutropio: Breviarium Historiae Romanae con Tradución ao Galego

Libro I: As orixes de Roma e a Monarquía

1.1 - 1.2: A fundación de Roma e o reinado de Rómulo

Latín: Romanum imperium, quo neque ab exordio ullum fere minus neque incrementis toto orbe amplius humana potest memoria recordari, a Romulo exordium habet, qui Rheae Silviae, Vestalis virginis, filius et, quantum putatus est, Martis cum Remo fratre uno partu editus est. Is cum inter pastores latrocinaretur, decem et octo annos natus urbem exiguam in Palatino monte constituit. Condita civitate, quam ex nomine suo Romam vocavit, haec fere egit: multitudinem finitimorum in civitatem recepit, centum ex senioribus legit, quorum consilio omnia ageret, quos senatores nominavit propter senectutem. Tum, cum uxores ipse et populus suus non haberent, invitavit ad spectaculum ludorum vicinas urbi Romae nationes atque earum virgines rapuit.

Tradución: O Imperio romano, do cal a memoria humana non pode recordar ningunha orixe case menor nin maiores incrementos en todo o mundo, ten o seu comezo en Rómulo, quen, fillo de Rea Silvia, virxe vestal, e segundo se creu, de Marte, foi dado a luz xunto co seu irmán Remo nun só parto. Cando el andaba ao bandoleirismo entre os pastores, aos dezaoito anos fundou unha pequena cidade no monte Palatino. Fundada a cidade, á que polo seu propio nome chamou Roma, fixo máis ou menos o seguinte: acolleu na cidade a unha multitude de veciños, elixiu a cen de entre os máis anciáns con cuxo consello actuaría en todo, aos cales chamou senadores por mor da súa vellez. Daquela, como nin el nin o seu pobo tiñan esposas, convidou a un espectáculo de xogos ás nacións veciñas á cidade de Roma e raptou as súas doncelas.

1.3: O reinado relixioso de Numa Pompilio

Latín: Postea Numa Pompilius rex creatus est, qui bellum quidem nullum gessit, sed non minus civitati quam Romulus profuit. Nam et leges Romanis moresque constituit, qui consuetudine proeliorum iam latrones ac semibarbari putabantur, et annum descripsit in decem menses prius sine aliqua supputatione confusum, et infinita Romae sacra ac templa constituit. Morbo decessit quadragesimo et tertio imperii anno.

Tradución: Despois foi nomeado rei Numa Pompilio, quen ciertamente non levou a cabo ningunha guerra, mais foi tan proveitoso para a cidade como Rómulo. Pois non só estableceu leis e costumes para os romanos, que polo hábito das batallas xa eran considerados ladróns e semibárbaros, senón que tamén dividiu en dez meses o ano, antes confuso sen cálculo ningún, e instituíu en Roma innumerables ritos relixiosos e templos. Faleceu por enfermidade no cuadraxésimo terceiro ano do seu reinado.

1.4: Tulo Hostilio e a expansión militar

Latín: Huic successit Tullus Hostilius. Hic bella reparavit, Albanos vicit, qui ab urbe Roma duodecimo miliario sunt, Veientes et Fidenates, quorum alii sexto miliario absunt ab urbe Roma, alii octavo decimo, bello superavit, urbem ampliavit adiecto Caelio monte. Cum triginta et duos annos regnasset, fulmine ictus cum domo sua arsit.

Tradución: A este sucedeuno Tulo Hostilio. Este reiniciou as guerras, venceu aos albanos, que están a doce millas da cidade de Roma; superou na guerra aos veientes e aos fidenates, dos cales uns distan seis millas da cidade de Roma e outros dezaoito; e ampliou a cidade engadindo o monte Celio. Tras reinar durante trinta e dous anos, morreu abrasado xunto coa súa casa alcanzado por un raio.

1.5: Anco Marcio

Latín: Post hunc Ancus Marcius, Numae ex filia nepos, suscepit imperium. Contra Latinos dimicavit, Aventinum montem civitati adiecit et Ianiculum, apud ostium Tiberis civitatem supra mare sexto decimo miliario ab urbe Roma condidit. Vicesimo et quarto anno imperii morbo periit.

Tradución: Despois deste, Anco Marcio, neto de Numa por parte de filla, asumiu o poder. Loitou contra os latinos, anexionou á cidade o monte Aventino e o Xanículo, e cerca da desembocadura do Tíber fundou unha cidade sobre o mar a dezaseis millas da cidade de Roma. No vixésimo cuarto ano do seu mandato morreu por mor dunha enfermidade.

1.6: Tarquinio Prisco e as reformas urbanísticas

Latín: Deinde regnum Priscus Tarquinius accepit. Hic numerum senatorum duplicavit, circum Romae aedificavit, ludos Romanos instituit, qui ad nostram memoriam permanent. Vicit idem etiam Sabinos et non parum agrorum sublatum isdem urbis Romae territorio iunxit, primusque triumphans urbem intravit. Muros fecit et cloacas, Capitolium inchoavit. Tricesimo octavo imperii anno per Anci filios occisus est, regis eius, cui ipse successerat.

Tradución: De seguido Tarquinio o Antigo recibiu o reino. Este duplicou o número de senadores, construíu un circo en Roma e instaurou os xogos romanos, que perduran ata a nosa memoria. Venceu tamén el mesmo aos sabinos e incorporou ao territorio da cidade de Roma non poucas terras que lles arrebatara, e foi o primeiro en entrar triunfante na cidade. Construíu murallas e cloacas, e iniciou o Capitolio. No trixésimo oitavo ano do seu reinado foi asasinado polos fillos de Anco, o rei a quen el mesmo sucedera.

Libro II: A República temperá e a Primeira Guerra Púnica

2.5: Tito Quincio e a fazaña de Manlio Torcuato

Latín: T. Quintius dictator adversus Gallos, qui ad Italiam venerant, missus est. Hi ab urbe quarto miliario trans Anienem fluvium consederant. Ibi nobilissimus de senatoribus iuvenis L. Manlius provocantem Gallum ad singulare certamen progressus occidit, et sublato torque aureo colloque suo inposito in perpetuum Torquati et sibi et posteris cognomen accepit. Galli fugati sunt, mox per C. Sulpicium dictatorem etiam victi. Non multo post a C. Marcio Tusci victi sunt et octo milia captivorum ex his in triumphum ducta.

Tradución: O ditador T. Quincio foi enviado contra os galos, que chegaran a Italia. Estes acamparan a catro millas da cidade, alén do río Anio. Alí, o mozo máis nobre de entre os senadores, L. Manlio, avanzando contra un galo que o desafiaba a combate singular, matouno, e tras quitarlle o colar de ouro e pólo no seu pescozo recibiu para sempre o sobrenome de Torcuato para si e para os seus descendentes. Os galos foron postos en fuga e despois vencidos tamén polo ditador C. Sulpicio. Non moito despois os tuscos foron vencidos por C. Marcio e oito mil prisioneiros foron conducidos ao triunfo.

2.21: A expedición a África de Atilio Régulo

Latín: L. Manlio Vulsone M. Atilio Regulo consulibus bellum in Africam translatum est. Contra Hamilcarem, Carthaginiensium ducem, in mari pugnatum victusque est. Nam perditis sexaginta quattuor navibus retro se recepit. Romani viginti duas amiserunt. Sed cum in Africam transissent, primam Clypeam, Africae civitatem, in deditionem acceperunt. Consules usque ad Carthaginem processerunt multisque castellis vastatis Manlius victor Romam rediit et viginti septem milia captivorum reduxit; Atilius Regulus in Africa remansit. Is contra Afros aciem instruxit. Contra tres Carthaginiensium duces dimicans victor fuit, decem et octo milia hostium cecidit, quinque milia cum decem et octo elephantis cepit, septuaginta quattuor civitates in fidem accepit. Tum victi Carthaginienses pacem a Romanis petiverunt.

Tradución: Sendo cónsules L. Manlio Vulsón e M. Atilio Régulo, a guerra trasladouse a África. Loitouse no mar contra Amílcar, xeneral dos cartaxineses, e este foi vencido. Pois, perdidas sesenta e catro naves, retirouse. Os romanos perderon vinte e dúas. Mais, tras pasar a África, recibiron a rendición da primeira cidade africana, Clípea. Os cónsules avanzaron ata Cartago e, arrasadas moitas fortalezas, Manlio volveu vitorioso a Roma e trouxo consigo vinte e sete mil prisioneiros; Atilio Régulo permaneceu en África. Este formou o exército en liña de combate contra os africanos. Loitando contra tres xenerais cartaxineses saíu vencedor, matou a dezaoito mil inimigos, capturou cinco mil xunto con dezaoito elefantes e acolleu baixo protección setenta e catro cidades. Entón os cartaxineses vencidos pediron a paz aos romanos.

Libro III: A Segunda Guerra Púnica

3.8: O avance de Aníbal cara a Italia

Latín: Tum P. Cornelius Scipio cum exercitu in Hispaniam profectus est, Ti. Sempronius in Siciliam. Bellum Carthaginiensibus indictum est. Hannibal relicto in Hispania fratre Hasdrubale Pyrenaeum transiit. Alpes, adhuc ea parte invias, sibi patefecit. Traditur ad Italiam LXXX milia peditum, X milia equitum, septem et XXX elephantos adduxisse. Interea multi Ligures et Galli Hannibali se coniunxerunt. Sempronius Gracchus cognito ad Italiam Hannibalis adventu ex Sicilia exercitum Ariminum traiecit.

Tradución: Entón P. Cornelio Escipión partiu cun exército cara a Hispania e Ti. Sempronio cara a Sicilia. Foi declarada a guerra aos cartaxineses. Aníbal, deixando en Hispania o seu irmán Asdrúbal, cruzou os Pireneos. Abriu para si camiño polos Alpes, impracticables ata entón por esa parte. Cóntase que conduciu a Italia oitenta mil infantes, dez mil xinetes e trinta e sete elefantes. Mentres tanto, moitos lígures e galos uníronse a Aníbal. Sempronio Graco, decatado da chegada de Aníbal a Italia, transportou o exército desde Sicilia ata Arímino.

3.9: Primeiras derrotas romanas

Latín: P. Cornelius Scipio Hannibali primus occurrit. Commisso proelio, fugatis suis ipse vulneratus in castra rediit. Sempronius Gracchus et ipse confligit apud Trebiam amnem. Is quoque vincitur. Hannibali multi se in Italia dediderunt. Inde ad Tusciam veniens Hannibal Flaminio consuli occurrit. Ipsum Flaminium interemit; Romanorum XXV milia caesa sunt, ceteri diffugerunt.

Tradución: P. Cornelio Escipión enfrontouse primeiro a Aníbal. Entablado o combate e postos en fuga os seus soldados, el mesmo regresou ferido ao campamento. Sempronio Graco tamén combateu preto do río Trebia e foi igualmente vencido. Moitos en Italia rendéronse a Aníbal. Chegando desde alí cara a Etruria, Aníbal saíu ao encontro do cónsul Flaminio. Matou ao propio Flaminio; vinte e cinco mil romanos foron aniquilados e os demais fuxiron.

3.14 - 3.15: Escipión o Africano en Hispania

Latín: Decimo anno postquam Hannibal in Italiam venerat, P. Sulpicio Cn. Fulvio consulibus, Hannibal usque ad quartum miliarium urbis accessit, equites eius usque ad portam. Mox consulum cum exercitu venientium metu Hannibal ad Campaniam se recepit. In Hispania a fratre eius Hasdrubale ambo Scipiones, qui per multos annos victores fuerant, interficiuntur, exercitus tamen integer mansit; casu enim magis erant quam virtute decepti. Interea ad Hispanias, ubi occisis duobus Scipionibus nullus Romanus dux erat, P. Cornelius Scipio mittitur, filius P. Scipionis, qui ibidem bellum gesserat, annos natus quattuor et viginti, vir Romanorum omnium et sua aetate et posteriore tempore fere primus. Is Carthaginem Hispaniae capit, in qua omne aurum, argentum et belli apparatum Afri habebant, nobilissimos quoque obsides, quos ab Hispanis acceperant. Magonem etiam, fratrem Hannibalis, ibidem capit, quem Romam cum aliis mittit. Romae ingens laetitia post hunc nuntium fuit. Scipio Hispanorum obsides parentibus reddidit; quare omnes fere Hispaniae uno animo ad eum transierunt. Post quae Hasdrubalem, Hannibalis fratrem, victum fugat et praedam maximam capit.

Tradución: No décimo ano despois de que Aníbal chegase a Italia, sendo cónsules P. Sulpicio e Cn. Fulvio, Aníbal achegouse ata a cuarta milla da cidade e os seus xinetes ata a porta. Axiña, por medo aos cónsules que viñan co exército, Aníbal retirouse cara á Campania. En Hispania, polo seu irmán Asdrúbal foron asasinados ambos os dous Escipións, que foran vencedores durante moitos anos; con todo, o exército permaneceu intacto, pois foran enganados máis por azar que polo valor do rival. Mentres tanto, ás Hispanias, onde tras a morte dos dous Escipións non había ningún xeneral romano, foi enviado P. Cornelio Escipión, fillo de P. Escipión, que alí mesmo fixera a guerra, tendo vinte e catro anos, un home considerado case o primeiro de todos os romanos tanto na súa época como en épocas posteriores. Este tomou Cartago Nova en Hispania, na que os africanos tiñan todo o ouro, a prata e os aparellos de guerra, así como os reféns máis nobres que recibiran dos hispanos. Alí mesmo capturou tamén a Magón, irmán de Aníbal, a quen enviou a Roma con outros cativos. En Roma houbo unha inmensa ledicia trala nova. Escipión devolveu os reféns dos hispanos aos seus pais, polo cal case todas as tribos de Hispania se pasaron ao seu bando cun mesmo sentir. Despois disto puxo en fuga a Asdrúbal, irmán vencido de Aníbal, e acadou un enorme botín.

Libro IV: O conflito en Hispania

4.16: A guerra contra Viriato en Lusitania

Latín: Eodem tempore Metellus in Celtiberia apud Hispanos res egregias gessit. Successit ei Q. Pompeius. Nec multo post Q. quoque Caepio ad idem bellum missus est, quod quidam Viriathus contra Romanos in Lusitania gerebat. Quo metu Viriathus a suis interfectus est, cum quattuordecim annis Hispanias adversus Romanos movisset. Pastor primo fuit, mox latronum dux, postremo tantos ad bellum populos concitavit, ut adsertor contra Romanos Hispaniae putaretur. Et cum interfectores eius praemium a Caepione consule peterent, responsum est numquam Romanis placuisse imperatores a suis militibus interfici.

Tradución: Nese mesmo tempo Metelo realizou fazañas ilustres na Celtiberia entre os hispanos. Sucedeuno Q. Pompeio. Non moito despois tamén Q. Cepión foi enviado á mesma guerra que un tal Viriato sostiña contra os romanos en Lusitania. Por medo a este, Viriato foi asasinado polos seus propios compañeiros, tras ter sublevado as Hispanias contra os romanos durante catorce anos. Primeiro foi pastor, despois xefe de fuxidos e bandoleiros e finalmente incitou tantos pobos á guerra que chegou a ser considerado o libertador de Hispania fronte aos romanos. E cando os seus asasinos reclamaron unha recompensa ao cónsul Cepión, respondeuselles que aos romanos nunca lles compracera que os xenerais fosen asasinados polos seus propios soldados.

Libro VI: O ocaso da República Romana

6.12: Pompeio Magno: os piratas e Mitrídates

Latín: Dum haec geruntur, piratae omnia maria infestabant ita, ut Romanis toto orbe victoribus sola navigatio tuta non esset. Quare id bellum Cn. Pompeio decretum est. Quod intra paucos menses ingenti et felicitate et celeritate confecit. Mox ei delatum etiam bellum contra regem Mithridatem et Tigranem. Quo suscepto Mithridatem in Armenia minore nocturno proelio vicit, castra diripuit, quadraginta milia eius occidit, viginti tantum de exercitu suo perdidit et duos centuriones. Mithridates cum uxore fugit et duobus comitibus.

Tradución: Mentres ocorrían estas cousas, os piratas infestaban todos os mares de tal maneira que para os romanos, vencedores en todo o orbe, só a navegación non era segura. Por iso encargóuselle esa campaña a Cn. Pompeio, a cal rematou en poucos meses con enorme éxito e rapidez. Axiña encomendóuselle tamén a guerra contra o rei Mitrídates e contra Tigranes. Tras asumila, venceu a Mitrídates na Armenia Menor nun combate nocturno, saqueou o campamento, matou a corenta mil dos seus homes e só perdeu vinte soldados do seu exército e dous centurións. Mitrídates fuxiu coa súa muller e dous compañeiros.

6.15: A conspiración de Catilina

Latín: M. Tullio Cicerone oratore et C. Antonio consulibus, anno ab urbe condita sexcentesimo octogesimo nono, L. Sergius Catilina, nobilissimi generis vir, sed ingenii pravissimi, ad delendam patriam coniuravit cum quibusdam claris quidem, sed audacibus viris. A Cicerone urbe expulsus est. Socii eius deprehensi in carcere strangulati sunt. Ab Antonio, altero consule, Catilina ipse victus proelio est et interfectus.

Tradución: Sendo cónsules o orador M. Tulio Cicerón e C. Antonio, no ano seiscentos oitenta e nove desde a fundación da cidade, L. Serxio Catilina, home de liñaxe nobilísima mais de índole moi perversa, conspirou para destruír a patria con certos personaxes sen dúbida ilustres, mais audaces. Foi expulsado da cidade por Cicerón. Os seus cómplices foron prendidos e estrangulados no cárcere. O propio Catilina foi vencido en batalla polo outro cónsul, Antonio, e perdeu a vida.

6.25: Asasinato de Xulio César

Latín: Inde Caesar bellis civilibus toto orbe conpositis Romam rediit. Agere insolentius coepit et contra consuetudinem Romanae libertatis. Cum ergo et honores ex sua voluntate praestaret, qui a populo antea deferebantur, nec senatui ad se venienti adsurgeret aliaque regia et paene tyrannica faceret, coniuratum est in eum a sexaginta vel amplius senatoribus equitibusque Romanis. Praecipui fuerunt inter coniuratos duo Bruti ex eo genere Bruti, qui primus Romae consul fuerat et reges expulerat, et C. Cassius et Servilius Casca. Ergo Caesar, cum senatus die inter ceteros venisset ad curiam, tribus et viginti vulneribus confossus est.

Tradución: Despois César, solucionadas as guerras civís en todo o mundo, regresou a Roma. Comezou a actuar con demasiada soberbia e en contra dos costumes da liberdade romana. Polo tanto, ao conceder cargos pola súa propia vontade (que antes eran outorgados polo pobo), non poñerse de pé ante o Senado que acudía canda el e cometer outros actos propios de rei e case despóticos, tramouse unha conxura contra el por parte de sesenta ou máis senadores e cabaleiros romanos. Destacaron entre os conxurados os dous Brutos da familia de Bruto, o que fora o primeiro cónsul de Roma e expulsara os reis, ademais de C. Casio e Servilio Casca. Así pois César, ao chegar á curia un día de senado xunto cos demais, foi atravesado con vinte e tres feridas.

Libro VII: O Principado

7.8: O goberno exemplar de Augusto

Latín: Ita bellis toto orbe confectis Octavianus Augustus Romam rediit, duodecimo anno quam consul fuerat. Ex eo rem publicam per quadraginta et quattuor annos solus obtinuit. Ante enim duodecim annis cum Antonio et Lepido tenuerat. Ita ab initio principatus eius usque ad finem quinquaginta et sex anni fuerunt. Obiit autem septuagesimo sexto anno morte communi in oppido Campaniae Atella. Romae in campo Martio sepultus est, vir qui non inmerito ex maxima parte deo similis est putatus. Neque enim facile ullus eo aut in bellis felicior fuit aut in pace moderatior. Quadraginta et quattuor annis, quibus solus gessit imperium, civilissime vixit, in cunctos liberalissimus, in amicos fidissimus, quos tantis evexit honoribus, ut paene aequaret fastigio suo.

Tradución: Así, rematadas as guerras en todo o orbe, Octavio Augusto regresou a Roma doce anos despois de ser cónsul por primeira vez. A partir de entón mantivo o Estado el só durante corenta e catro anos, pois antes gobernara doce anos con Antonio e Lépido. Deste xeito, desde o inicio do seu principado ata a fin pasaron cincuenta e seis anos. Faleceu aos setenta e seis anos de morte natural na vila de Atela, na Campania. Foi sepultado en Roma no Campo de Marte, home que non sen razón foi considerado pola maioría semellante a un deus. Pois non é doado atopar a ninguén máis afortunado ca el na guerra nin máis prudente na paz. Durante os corenta e catro anos nos que gobernou só, comportouse como un exemplar cidadán, xenerosísimo con todos e fidelísimo cos seus amigos, aos cales enxalzou con tan altos cargos que case igualou a súa propia posición.

7.11: O reinado escuro de Tiberio

Latín: Sed Tiberius ingenti socordia imperium gessit, gravi crudelitate, scelesta avaritia, turpi libidine. Nam nusquam ipse pugnavit, bella per legatos gessit suos. Quosdam reges ad se per blanditias evocatos numquam remisit, in quibus Archelaum Cappadocem, cuius etiam regnum in provinciae formam redegit et maximam civitatem appellari nomine suo iussit, quae nunc Caesarea dicitur, cum Mazaca antea vocaretur. Hic tertio et vicesimo imperii anno, aetatis septuagesimo octavo, ingenti omnium gaudio mortuus est in Campania.

Tradución: Pola contra, Tiberio exerceu o poder cunha indolencia enorme, fonda crueldade, ruín avaricia e torpe luxuria. Pois xamais loitou en persoa, senón que dirixiu as guerras a través dos seus legados. A certos reis chamados xunto a el con adulacións non os deixou marchar nunca, entre eles a Arquelao de Capadocia, cuxo reino reduciu a provincia e ordenou chamar á cidade máis grande co seu propio nome, a cal agora se chama Cesarea, cando antes se chamaba Mázaca. Este morreu na Campania con inmensa alegría de todos no vixésimo terceiro ano do seu goberno e aos setenta e oito de idade.