Evolución Literaria: Teatro Gallego y Literatura Española Contemporánea

Clasificado en Otras lenguas extranjeras

Escrito el en español con un tamaño de 15,38 KB

O Teatro Galego: Resistencia e Transformación (1943-1973)

Entre 1943 e 1973, o teatro galego atravesou unha etapa de resistencia cultural nun contexto de represión franquista, que impuxo fortes limitacións á lingua galega e á liberdade de expresión. A escena teatral viuse fortemente condicionada pola censura e pola marxinación da cultura galega no espazo público.

As Décadas de 1940 e 1950: Supervivencia e Recuperación

Nas décadas dos corenta e cincuenta, a actividade teatral reduciuse case exclusivamente a grupos afeccionados e representacións organizadas en escolas, colexios relixiosos, asociacións culturais e centros galegos na emigración. Moitas obras representábanse en castelán, mais algúns autores comezaron a recuperar o galego na escrita teatral. Figuras como Otero Pedrayo, Manuel María e Carvalho Calero contribuíron a manter viva a dramaturxia galega, con obras como A sombra de Orfeo ou Auto do taberneiro, que mesturaban tradición, simbolismo e crítica social.

A Renovación Escénica nos Anos Sesenta

A partir dos anos sesenta, produciuse unha importante renovación escénica coa aparición de novos grupos como Ditea (Santiago de Compostela), O Facho (A Coruña), Teatro Circo (Vigo) ou Abrente (Ribadavia). Estes colectivos, formados en moitos casos por mozos universitarios ou membros da intelectualidade galeguista, apostaron por un teatro máis comprometido coa realidade social e política, que recuperaba o galego como lingua vehicular e identidade cultural.

Dramaturxia e Compromiso Ideolóxico

Paralelamente, desenvolveuse unha dramaturxia con maior ambición literaria e ideolóxica. Autores como Celso Emilio Ferreiro, Xosé Luís Méndez Ferrín, Salvador García-Bodaño ou Bernardino Graña utilizaron o teatro como medio de denuncia e reflexión, aínda que moitas das súas obras non chegaron a ser representadas debido á censura e á falta de infraestrutura. Tamén se debe destacar o papel da revista Grial, que impulsou o debate intelectual e artístico sobre o teatro galego.

O Papel do Exilio na Diáspora

Neste período tamén foron relevantes os centros galegos no exilio (especialmente en Bos Aires), que mantiveron viva a cultura teatral galega desde a diáspora, ofrecendo espazo para representacións en galego e para a edición de obras.

En resumo, entre 1943 e 1973, o teatro galego viviu unha etapa de resistencia, supervivencia e transformación. A pesar das duras condicións políticas, sentáronse as bases dun renacemento escénico que florecería nas décadas seguintes, especialmente tras a chegada da democracia.

O Teatro Galego Post-1975: Profesionalización e Novas Voces

A partir da segunda metade dos anos 70, e ao abeiro da Mostra de Teatro Galego de Ribadavia, comeza unha renovación formal no teatro galego coa aparición de novos autores. En 1980, coa aprobación do Estatuto de Autonomía, créanse institucións autonómicas que impulsan a profesionalización do teatro, como o Centro Dramático Galego (1984) e, máis adiante, a Escola Superior de Arte Dramática de Galicia (2007). Péchase así a etapa da Organización Cultural Abrente e ábrense novas perspectivas teatrais cun obxectivo común: construír unha estrutura institucional e profesional para o teatro independente.

Durante os anos 70, o teatro independente mantén un carácter itinerante, na procura dun público popular. Xa nos 80, con apoio institucional, xorde un teatro profesional e estable.

O Teatro Galego na Fin do Século XX: Promocións e Temáticas

Nas últimas décadas do século XX, o teatro galego caracterízase pola convivencia de dúas promocións: a de 1980 e a Xeración dos 90. Agrúpanse baixo a denominación “xeración postabrente”, xa que comparten un contexto sociopolítico común e non rompen totalmente co teatro precedente. O teatro enfróntase á escasez de lectores e de iniciativas editoriais, polo que os premios e certames literarios convértense en plataformas clave de difusión e canonización.

A vida teatral normalízase grazas á consolidación de compañías estables como Artello, Ítaca ou Andrómeda. A creación do IGAEM en 1990 impulsa a aparición de novas compañías (Ata 46 no ano 2000), reforzando o tecido teatral.

Liñas Temáticas Principais

  • Compromiso social: Camilo Valdehorras, Alberto Avendaño, Anxo Rei Ballesteros.
  • Culturalismo e metateatro: Miguel Anxo Fernán-Vello, Inma A. Souto.
  • Neorruralismo: Raúl Dans, Cándido Pazó.
  • Comedia crítica ou absurda: Suso de Toro, Miguel Anxo Murado.
  • Teatro histórico e mítico: María Xosé Queizán, Cándido Pazó.
  • Posmodernismo: Gustavo Pernas.
  • Intertextualidade lúdica: Manuel Guede, Eduardo Alonso.

A Promoción de 1980

Formada por autores nados nos anos 50, a súa obra coincide cos derradeiros anos do franquismo e o inicio da autonomía galega. A maior parte dos textos desta promoción déronse a coñecer grazas a certames e coleccións editoriais como a Biblioteca do Arlequín ou os premios da Escola Dramática Galega. En xeral, estes autores manteñen unha relación máis distante co feito escénico, moitos destacando tamén noutros xéneros como a poesía.

Trazos Xerais
  • Uso frecuente do metateatro.
  • Teatro culturalista, simbólico e irónico.
  • Presenza dun humor irónico ou absurdo.
  • Personaxes anónimos, ás veces representados por máscaras ou bonecos.
Autores Representativos
  • Miguel Anxo Fernán-Vello: A tertulia das máscaras, Cuarteto para unha noite de verán.
  • Xesús Pisón: Venenos, Ei Fedmühle, Tatuaxe, Teatro-minuto.
  • Luisa Villalta: O representante, O paseo das esfinxes.
  • Joao Guisán: Teatro para se comer, Táboa ocre.
  • Xosé Luís Martínez Pereiro: Tres crimes en busca dunhas labazadas.
  • Alberto Avendaño: Fin de acto.
  • Antón Reixa e Xosé Carlos Cermeño: teatro iconoclasta e posmoderno.
  • Roberto Salgueiro: crítica a través do esperpento.
  • Paulino Pereiro e Manuel Guede: dramatización de textos clásicos.

A Xeración dos 90

Autores nados nos anos 60, cunha traxectoria teatral máis continuada e profesional, que apostan por unha linguaxe máis directa e comunicativa, e cunha forte conexión coa representación escénica. Contan co apoio institucional mediante premios, festivais e subvencións, o que contribúe á consolidación de compañías e á expansión do teatro galego.

Trazos Xerais
  • Redución da carga simbólica.
  • Uso frecuente da intertextualidade.
  • Estruturas dramáticas coidadas.
  • Preferencia pola comedia.
  • Teatralidade próxima ao espectáculo.
  • Continuidade coas tendencias abrentistas do neorruralismo e a intertextualidade.
  • Predominio do lúdico sobre o transcendental.
Autores Destacados
  • Cándido Pazó: Commedia, O rei nu, A demolición, Ra, Ra, Ra.
  • Miguel Anxo Murado: A grande noite de Fiz, Historias peregrinas.
  • Henrique Rabuñal: Orati Mare, Amleth.
  • Francisco Souto: Amar non ten laranxas.
  • Xavier Lamas: O peregrino errante que cansou ao demo.
  • Raúl Dans: Matalobos, Estrema, O paso.
  • Lino Braxe: A promesa, Actriz.
  • Manuel Carlos Núñez Singala e Roberto Salgueiro: teatro cómico.
  • Inma A. Souto: temática feminina e intimista.

El Teatro Español entre 1900 y 1936: Tendencias y Renovación

Durante las primeras décadas del siglo XX, el teatro español se caracterizó por la convivencia de dos grandes tendencias: por un lado, el teatro comercial, dirigido al entretenimiento de un público burgués y conservador; por otra, el teatro innovador, que buscaba renovar tanto las formas como los contenidos de la escena.

El Teatro Comercial: Éxito de Taquilla y Tradición

La producción teatral dominante fue la que apostaba por el éxito de taquilla, con un estilo tradicional, argumentos convencionales y finales felices. Este teatro evitaba temas controvertidos y ofrecía una visión amable de la realidad.

Uno de los principales representantes fue Jacinto Benavente, premio Nobel en 1922, quien combinó en obras como Los intereses creados elementos modernistas con crítica social, aunque sin romper con el gusto burgués. Otros autores destacados fueron Carlos Arniches, que retrató el Madrid popular con humor y cierta crítica (La señorita de Trevélez), y los hermanos Álvarez Quintero, con un teatro costumbrista andaluz, alegre y superficial.

También fue muy popular el sainete, una pieza breve y cómica que representaba escenas de la vida cotidiana de las clases populares. Este género contribuyó a mantener viva la tradición del teatro cómico y tuvo gran aceptación entre el público.

El Teatro Innovador: Vanguardia y Reflexión

Frente al teatro comercial, se desarrolló una corriente que procuraba nuevas formas expresivas y una reflexión más profunda sobre la realidad. Aunque tuvo menos éxito comercial, representó un avance cultural significativo.

  • Miguel de Unamuno cultivó un teatro filosófico, centrado en los conflictos existenciales y en la lucha interior de los personajes.
  • Ramón María del Valle-Inclán revolucionó la escena con el esperpento, un estilo que deforma la realidad para denunciar los aspectos más oscuros y grotescos de la sociedad española. Su obra Luces de bohemia es la más representativa de este estilo.
  • Federico García Lorca combinó simbolismo, poesía y crítica social en obras como Bodas de sangre, Yerma y La casa de Bernarda Alba, en las que ahonda en los conflictos humanos, especialmente los relacionados con la represión y el papel de la mujer.

También destacaron Alejandro Casona, con un teatro simbólico y pedagógico (La dama del alba), y Max Aub, que incorporó elementos de vanguardia y compromiso político.

Las Iniciativas Culturales de la Segunda República

Durante la Segunda República, se impulsaron proyectos culturales para acercar el teatro a todas las capas de la sociedad. Destacan las Misiones Pedagógicas y el grupo La Barraca, dirigido por Lorca, que llevó obras clásicas a las zonas rurales. Estas iniciativas apostaban por un teatro con valor educativo, transformador y accesible.

La Narrativa Española desde 1975: Evolución y Diversidad

Con el fallecimiento de Franco en 1975, España entra en una nueva etapa política y cultural que marca un antes y un después en su literatura. La narrativa, liberada finalmente de la censura, comienza a reflejar la pluralidad ideológica, el debate social y la búsqueda de nuevas formas de expresión. En este contexto, se produce una evolución clara tanto en los temas como en las técnicas narrativas.

Los Primeros Años de la Transición (Finales de los 70 - Principios de los 80)

En los primeros años de la Transición, entre finales de los 70 y comienzos de los 80, la literatura se mantiene próxima al realismo heredado del franquismo, con un fuerte componente crítico. Muchos autores se centran en mostrar los problemas sociales, la memoria reciente y la transformación del país. Escritores como Juan Marsé, Luis Goytisolo o Manuel Vázquez Montalbán destacan en este período. En paralelo, comienza a abrirse paso una narrativa más innovadora, influenciada por correntes europeas y americanas.

La Década de 1980: La "Nueva Sentimentalidad"

Durante la década de 1980, la narrativa española se diversifica notablemente. Aparecen estilos más personales y menos comprometidos ideológicamente. Surge la llamada “nueva sentimentalidad”, donde lo cotidiano, lo íntimo y lo emocional se convierten en ejes centrales de la escritura. Autores como Rosa Montero, Antonio Muñoz Molina o Javier Marías exploran la subxetividad, el lenguaje y la memoria desde perspectivas más introspectivas y cuidadas.

Los Años 90: Consolidación y Experimentación

En los años 90, la novela se consolida como un espacio de reflexión sobre la historia reciente, especialmente sobre la Guerra Civil y el franquismo. Al mismo tiempo, se experimenta con la mezcla de géneros, como la novela histórica, la policial, la autobiográfica o la metaliteraria. Esta etapa también se caracteriza por una mayor apertura al mercado, con obras que combinan calidad literaria y éxito comercial. Entre los nombres más destacados están Almudena Grandes, Enrique Vila-Matas, Manuel Rivas y Juan José Millás.

El Siglo XXI: Pluralidad y Temas Actuales

Con la llegada del siglo XXI, la narrativa española se abre aún más al mundo. Se amplía el abanico de voces, con una fuerte presencia de autoras y de escritores procedentes de distintas rexiones y contextos. Se tratan temas actuales como la identidad, el desarraigo, la precariedad laboral o el impacto de la tecnología, y se emplean formas narrativas que combinan autobiografía, ensayo y ficción. Además, las nuevas tecnologías y las redes sociales ofrecen canales alternativos de publicación y difusión. Autores como Elvira Navarro, Belén Gopegui, Agustín Fernández Mallo o Irene Vallejo representan bien esta etapa más reciente.

En definitiva, desde 1975 hasta hoy, la narrativa española experimentó una notable evolución. Pasó de un realismo crítico a una literatura plural, híbrida y abierta, donde conviven diferentes estilos, géneros y sensibilidades. Este período refleja una sociedad en constante cambio y una literatura que, lejos de quedar atrás, supo reinventarse y dialogar con su tiempo.

Entradas relacionadas: