A Filosofía de Hume: Percepción, Causalidade e Crítica Metafísica

A investigación empirista trata de responder a dúas cuestións: cales son os materiais dos que está provista a nosa mente e que uso se pode facer deles. Vexamos cales son as respostas de Hume.

Hume denomina **percepción** ou **representación** a todo aquilo que pode ter presente a mente; son os **contidos mentais** ou de conciencia.

Agora ben, todas as **percepcións lexítimas** proveñen da **experiencia**, xa que non existen ideas ou representacións mentais que sexan previas a aquela. O **innatismo** é falso, segundo Hume, como xa mantivera Locke.

As percepcións, segundo o grao de vivacidade ou intensidade que teñan e segundo a súa inmediatez, divídense en **impresións** e **ideas**.

• As **impresións** son as **sensacións inmediatas** da experiencia, as percepcións máis vivas e intensas. Son emocións, paixóns ou imaxes de obxectos externos captados polos sentidos.

Pola súa orixe, as impresións poden ser: de **sensación** (subministradas polos sentidos externos: son imaxes) ou de **reflexión** (subministradas polos sentidos internos: son paixóns ou emocións). As **impresións de sensación** teñen unha orixe descoñecida, aínda que se tende a crer que proceden do **mundo sensible**, o que non deixa de ser un presuposto que hai que investigar; por exemplo, o **recendo a azucre queimado**, a **cor vermella**. As **impresións de reflexión** orixínanse a partir de estados mentais (ás veces, incluso a partir de ideas); por exemplo, o **aburrimento** dunha longa espera, o **sentimento de culpa**, o **medo** que me dá recordar unha película.

• As **ideas** son **imaxes ou copias difusas das impresións**, pegadas derivadas das impresións cando estas xa desapareceron. Son produto da **imaxinación** e da **memoria**, e non posúen o grao de intensidade das impresións orixinais. Poden aparecer nunha orde temporal distinta. Todas as nosas ideas deben orixinarse na experiencia, e non poden ter outra orixe que unha impresión.

Poden ser de **sensación** ou de **reflexión**. As de sensación derivan dunha impresión de sensación: por exemplo, a **idea da cor laranxa**. As de reflexión derivan dunha impresión de reflexión: por exemplo, o **recordo do frío** que pasei.

Ademais, as percepcións, tanto impresións como ideas, segundo a súa composición, poden ser **simples** ou **complexas**. As simples son indivisibles en partes menores, e as complexas poden dividirse en outras máis simples. Exemplos: a percepción do branco dunha superficie cuberta de neve é unha **impresión simple**, e o seu recordo é unha **idea simple**. A impresión dunha cidade nevada é complexa e a idea correspondente tamén: inclúe árbores, casas, rúas, luces, persoas paseando...

O Principio de Correspondencia

A partir do explicado, o **principio reitor da investigación humeana** ou **principio de correspondencia** pode enunciarse como que a toda idea lle corresponden impresións das cales deriva.

Este principio convértese nun poderoso instrumento para decidir sobre o uso lexítimo das ideas. A súa aplicación permitirá realizar unha **crítica do coñecemento** que deixará sen validez a pretensión racionalista dun **coñecemento innato**, que non se orixine na experiencia, e establecerá os **límites do coñecemento**: non podemos coñecer alén das nosas impresións. Desta forma, cada vez que queiramos saber se unha idea representa algo, se ten un significado, se é lexítima, debemos atopar a impresión a partir da que se orixinou.

Deteñámonos un pouco máis nisto.

Toda **idea simple** provén das súas correspondentes **impresións simples**: p.e., a idea de vermello da impresión de vermello. As representacións mentais coas que argumentamos ou razoamos son copias das nosas impresións ou percepcións máis vivas. Ata aquí todo ben.

E as **ideas complexas**? Son tamén unha copia de impresións complexas? Nalgúns casos as ideas complexas proveñen de impresións complexas: p.e., a idea de mazá da impresión de mazá. Non obstante, existen outros tipos de ideas complexas que non son estritamente copias de impresións complexas, senón que son produto da **combinación e unión** que realiza a **imaxinación** coas impresións simples (idea de mazá das impresións de cor vermella e cheiro doce) ou coas ideas simples (idea de mazá das ideas simples de cor verde e recordo do cheiro).

Pensemos nun **centauro**: de que impresión diriamos que provén? De ningunha. De que ideas simples? Da idea de varón e de cabalo. Pero o que está a pasar é que a imaxinación está a combinar e unir de xeito fantasioso esas ideas, sen ningunha base empírica. Diriamos que a idea de centauro é lexítima como ferramenta valiosa para coñecer a realidade? Neste exemplo a resposta é clara, pero en ocasións é doado equivocarnos e tomar como verdadeiras ideas que non o son. Estudarémolo máis adiante, e comprobaremos que o **empirismo** pode conducir cara a un **escepticismo**: non se pode aceptar calquera idea como verdadeira, cómpre analizar os nosos contidos de conciencia minuciosamente para non caer no erro. A **cautela** e a **prudencia** volven de novo a ser fundamentais.

Leis de Asociación de Ideas

Temos dito que as ideas son os materiais do coñecemento, pero as ideas non se presentan desconectadas senón seguindo unha orde. Esta **orde das ideas** fundaméntase nunhas **leis ou regularidades** que dirixen a natureza humana para asociar ideas. Nelas se basea a construción de ideas complexas. E son:

• a) **Lei de semellanza**: impulso da mente a agrupar ideas en virtude dun parecido ou identidade. P.e., unha fotografía faranos pensar no seu modelo; un conxunto de individuos denominámolos cunha mesma palabra (p.e., can).
• b) **Lei de contigüidade no espazo e/ou no tempo**: tendencia a relacionar ideas en base á súa conexión temporal ou espacial. P.e., cor verde, catro patas e superficie de madeira lisa: idea de mesa; un monitor fainos pensar na CPU; a idea do mes de agosto nas vacacións de verán...
• c) **Lei de causalidade (causa-efecto)**: crenza da mente a conectar con necesidade fenómenos que se suceden no tempo, creando unha expectativa de futuro á vista dun deles que se considera causa do outro (efecto). P.e., fume e lume, choiva e nubes.

Estas leis obedecen simplemente a **tendencias da mente**, a unha “**forza suave**”, di Hume, que se orixina na natureza humana e rexe a combinación das ideas.

Tipos de Coñecemento: Relacións de Ideas e Cuestións de Feito

Unha vez establecida a orixe das ideas, o filósofo estuda a validez que teñen os nosos coñecementos e crenzas, sempre formulados mediante **proposicións**, que afirman ou negan algo. Pero non todas as proposicións son iguais. Hai dous tipos:

• As que expresan **relacións de ideas** ou coñecementos que traballan con puras ideas, prescindindo de se corresponden a algún contido ou non. Respectan unicamente o **principio de non contradición**. Isto é, constitúen xuízos que establecen relacións entre conceptos, que non xorden da experiencia –non describen o mundo– senón do razoamento. Son **universais e necesarios**, a súa negación é un absurdo. P.e.: “un triángulo ten tres ángulos”, “os solteiros son non-casados”. Este é o único campo do coñecemento onde é posible a **certeza**, pero tendo renunciado a dicir nada acerca da realidade.

Este tipo de coñecementos exactos e indubidables son os da **lóxica** e das **matemáticas**.

• As que expresan **cuestións de feito** ou **coñecemento factual**, que é proporcionado pola experiencia. Son afirmacións que se teñen que comprobar mediante a **observación** e a **experiencia**. Son **contingentes e probables**, a súa negación é posible e non implica ningún absurdo. Son os tipos de proposicións que constitúen as **ciencias empíricas**, e nunca se acada nelas a absoluta certeza. P.e.: “Marta fai ximnasia”, “A auga conxélase a 0ºC”, “As nubes traen choiva”.

O Problema da Causalidade

O **coñecemento factual** descansa maiormente no **principio de causalidade**. A **conexión causa-efecto**, ademais dunha lei de asociación de ideas, é unha relación que se atribúe aos acontecementos que suceden no mundo. A **crítica do concepto de causalidade** é a pedra angular da filosofía de Hume.

A validez desta relación foi aceptada acriticamente durante moito tempo. Hume, que desconfía sempre das **posicións dogmáticas**, quere examinar a lexitimidade deste principio ou idea, e faino aplicando o **principio empirista**, ou xa principio de correspondencia: hai que detectar cal é a **impresión orixinaria**. De non atoparse, tería que rexeitarse a causalidade.

Os **racionalistas** consideraran a causalidade como un principio que a razón coñece dun modo evidente. Descartes dixera que o principio de causalidade lle permitira afirmar a existencia de Deus como causa da idea de infinito que atopaba na súa mente ou como causa da súa propia existencia. Locke tamén utilizara o principio de causalidade para aceptar a existencia da realidade exterior como causa das nosas sensacións e a existencia de Deus como causa do mundo e da nosa propia existencia.

Segundo Hume, todos os razoamentos que podamos facer sobre **cuestións de feito** fundaméntanse na **relación causa e efecto**. Só mediante esta relación poderiamos ir alén da evidencia da nosa memoria e dos nosos sentidos. Aínda máis, a idea que temos dun **mundo ordenado** non sería posible se non puidésemos establecer relacións causais entre acontecementos, de modo que se poida inferir o que vai ocorrer a partir das nosas impresións presentes.

Que se entende, pois, por relación causal?

Na súa formulación xeral o **principio de causalidade** di: “Todo o que sucede ten unha causa”. Para que tal principio fose verdadeiro tería que ser ou unha relación de ideas, cousa que non é, ou un coñecemento de feitos, cousa que tampouco é porque o noso coñecemento de feitos se limita a impresións ou ideas actuais e non pode ser orixe dun coñecemento necesario (neste caso afectaría a todo fenómeno posible).

Avancemos. Está claro que entendemos pola **idea de causalidade** unha idea de **conexión necesaria** entre o feito presente e o que se infire ou deduce del, aos que chamamos, respectivamente, **causa** e **efecto** (ou deducimos do suposto efecto unha suposta causa), e dos que en presenza dun esperamos que necesariamente ocorra o outro. Por exemplo, esperamos que ao depositar na auga un obxecto de chumbo este se afunda.

Diriamos que a causa, A, é poñer o obxecto sobre a auga, e o efecto, B, que o obxecto se afunda. Porén, un neno que xogase na súa bañeira, acostumado a ver flotar os seus bonecos sobre a auga, non podería imaxinar o afundimento do obxecto de chumbo. Como tampouco podería ninguén imaxinarse que a atracción dun imán puidese coñecerse sen a experiencia. Por moito que examinemos unha cousa non poderemos saber que efectos producirá a non ser mediante a experiencia. Disto conclúese, entón, que o **principio de causalidade** ou a **conexión necesaria** entre dúas ideas non pode ser coñecida sen a experiencia.

Pero, que orixina a idea de conexión necesaria? De que impresións deriva? Existe realmente esa conexión necesaria?

Se nos preguntamos cal é a diferenza entre o que ve o neno que contempla como se afunde o boneco de chumbo na bañeira e o que ve a súa nai, que o observa, concluímos que os dous viron a mesma secuencia de feitos, os dous tiveron a mesma experiencia. Non hai unha impresión nesta experiencia que orixine a **idea de conexión necesaria**, non podemos observar a **relación causal**. Só observamos que a un feito A (pousar un obxecto de chumbo na auga) lle segue un feito B (afundimento do chumbo). Sen embargo, a nai considera que hai unha relación necesaria entre A e B porque, a diferenza do neno, observou a mesma secuencia innumerables veces. O feito de experimentar a mesma secuencia moitas veces non revela nada que non notáramos na primeira ocasión, pero si que inflúe na nosa mente: créanos o **costume**, o **hábito**, de esperar que a A lle siga B.

E a nosa conciencia dese hábito é a **idea de relación necesaria**. Equivocámonos se pensamos que a percibimos. Só é unha **tendencia da estrutura da nosa mente**. Seguimos empeñados en establecer conexións necesarias, causalidades entre fenómenos, polo **costume**, a cal xera unha **crenza** sobre que sempre sucederá así. Unha crenza é un sentimento, unha impresión si (cúmprese o principio de correspondencia), pero non orixina ningún coñecemento universal nin necesario, e non implica que á **causalidade gnoseolóxica** (pensar que ocorra algo) lle corresponda algunha **causalidade ontolóxica** (que realmente ocorra algo), isto é, que a causalidade sexa algo real que se dá no mundo, nas relacións entre as cousas.

Hume admite que o **principio de causalidade** si é útil para vivir, xa que, sen ela, o mundo se volvería caótico e imprevisible. Agora ben, ata aí.

Esta análise de Hume trae consigo **consecuencias demoledoras** para o estatuto do **coñecemento científico** e para a tradición filosófica que fundamenta os seus razoamentos principais no principio de causalidade (pénsese, p.e., na **Teoría aristotélica das catro causas**, e na súa aplicación na Escolástica e incluso no Racionalismo Moderno). Ao ser cuestionado tal principio derívase que non poderá constituírse un corpo de certezas universais e necesarias sobre as cuestións de feito. Moitas das explicacións científicas e filosóficas sobre a natureza, e as predicións que esixen, baséanse na relación de causalidade, polo que se ven afectadas: habería que renunciar á universalidade dos enunciados científicos e aceptar tan só probabilidade nestes. Esas supostas leis científicas, ou racionais en xeral, serían **crenzas**, simplemente, apoiadas no costume e na tradición.

Crítica á Metafísica

Aínda vai máis lonxe Hume. O **principio empirista** segundo o cal toda idea que pretenda ter carta de validez debe orixinarse nunha impresión empírica, non só problematiza a validez da ciencia, senón que supoñerá un **rexeitamento da metafísica**.

A **metafísica**, disciplina que pretende investigar e descubrir a natureza última da realidade, non parece enmarcarse en ningunha das dúas categorías nas que Hume clasificou o coñecemento: **relacións de ideas** ou **cuestións de feito**. A metafísica nin trata de relacións entre ideas ou conceptos nin, nun sentido estrito, podemos dicir que trate de fenómenos observables na experiencia. Polo tanto, non é propiamente coñecemento senón **opinións sen consistencia nin fundamento**.

Entón, que causas nos levan a crer que existen os corpos, incluso cando non os estamos vendo? Que me induce a pensar que son a mesma persoa que fun onte, unha realidade permanente e distinta das miñas percepcións? Por que temos a idea de Deus como unha substancia infinita? Son preguntas que Hume trata de explicar partindo dos **límites do coñecemento**, desde a negación do coñecemento de toda realidade que vai alén das nosas impresións e ideas lexítimas.

A **crítica á metafísica** céntraa en torno á **idea de substancia** tal e como Descartes a tematizou: como **substancia extensa**, como **substancia infinita** e como **substancia pensante**.

En xeral, aínda que hai diferentes formas de definir o que é a substancia, case todos os filósofos desta época estarían de acordo en afirmar que a **substancia** é aquilo que existe en si de forma independente do resto das cousas. O que nos di o **sentido común** é que, efectivamente, as cousas existen independentemente de nós, de que estean ou non diante de nós.

a) Crítica á idea de substancia extensa ou obxectos físicos.

Locke constatara xa o carácter incognoscible da substancia (Berkeley negaría a existencia da materia), Hume di que a idea que temos de substancia é a dunha **realidade obxectiva** que é o soporte das calidades que causan as nosas impresións. Agora ben, de que impresión provén esa idea? Analízase a cuestión. Á marxe das impresións particulares de olor, cor, figura... non contamos con ningunha impresión da entidade que se supón permanece como soporte de ditas calidades. A **crenza na existencia dos corpos** non pode basearse nos sentidos, xa que estes nos transmiten só descontinuidade e aparencia. Todas as nosas impresións son **puntuais e descontinuas**, duran un momento e despois desaparecen para dar paso a outras. En cambio, da substancia temos unha **concepción continua e estable no tempo**. Pero ningunha impresión ten a continuidade que lle atribuímos á substancia extensa. É grazas á memoria como apreciamos a constancia e a coherencia de algunhas impresións que, sendo cada unha delas intermitente, mentalmente se conectan como se fosen continuas.

A **memoria** é a causa da **crenza útil na existencia dos obxectos**. Agora ben, non temos ningunha proba concluínte de que exista por si mesma esa suposta substancia.

O que vemos é tan parecido ao que vimos con anterioridade que a nosa **imaxinación** nos induce a crer que existe algo substancial, aínda cando as nosas percepcións son descontinuas e distintas. A imaxinación agrupa baixo un mesmo nome (rosa, p.e.) diversas impresións puntuais (olor, figura, cor...).

Concluíndo, se cremos que as cousas seguen existindo aínda que non as percibamos, é porque a nosa mente tende de forma natural a interpretar a realidade como algo **estable e permanente**. Isto é útil e práctico para desenvolvernos no mundo, pero estritamente non se pode afirmar con seguridade.

b) Crítica á idea de substancia pensante ou eu.

Outra das nosas crenzas fundamentais é a da nosa **identidade persoal**, o **eu** que Descartes e mesmo Locke afirmaron coñecer de modo evidente e inmediato grazas a unha intuición. Hume negará que podamos coñecer a realidade dun eu permanente, distinto das nosas percepcións.

Tradicionalmente, en filosofía entendeuse o eu como o suxeito que ten percepcións, pero que é diferente destas. Pero, como é posible coñecer a existencia deste eu? De que impresión deriva? Hume di que presupoñemos que temos un **eu continuo**, pero non podemos localizalo na experiencia. Non temos ningunha impresión que orixine a idea do eu. Cando reflexionamos, todo o que atopamos son **sentimentos, recordos, pensamentos**, pero non unha entidade ou suxeito que os conteña a todos. Simplemente supóñese que baixo todas estas percepcións cambiantes o eu permanece estable e idéntico como núcleo da nosa personalidade.

Unha vez máis son a nosa **memoria** e **imaxinación** a explicación. Grazas á memoria establecemos relacións causais entre as percepcións, e a nosa imaxinación dálle continuidade e permanencia a algo que non a ten. A **conciencia da identidade persoal** permítenos así explicar como se conectan as distintas impresións que se suceden como percepcións dun eu.

Cómpre lembrar que coa súa **crítica ao concepto do eu**, Hume non pretendía negar a importancia que ten o noso **sentimento de identidade individual**. É indubidable a utilidade práctica que ten para a nosa vida estar convencido de que somos os mesmos de onte e tamén os mesmos de hai dez anos. O que Hume afirma é que esa convicción non é, como sostiña Descartes, unha **certeza indubidable**, senón unicamente unha **crenza sensata** que só é posible manter grazas á memoria.

c) Crítica á idea de substancia infinita ou Deus.

Esta crítica responde aos mesmos **criterios empiristas** de análise: Hume insiste en buscar as impresións nas que se basean a **idea de Deus**, e comproba a validez das distintas probas racionais que os diferentes filósofos ofreceron sobre a súa existencia.

O **argumento ontolóxico**, por exemplo, conclúe que a existencia de Deus é unha verdade necesaria que se deriva da mesma definición da divindade como o ser máis perfecto que pode pensarse. Pero para Hume unicamente as **relacións de ideas** son verdades necesarias, e a existencia de Deus non é unha relación de ideas senón unha **cuestión de feito**, polo que non resulta contraditorio afirmar que Deus non existe.

O **argumento pola causa creadora** de todo o que existe deduce a existencia de Deus pola necesidade de atopar unha causa ao universo enteiro. Pero esta proba fundaméntase no **principio de causalidade**, algo que para Hume non é unha certeza indubidable senón unha crenza probable baseada no hábito. Ademais, o principio de causalidade só é válido para os fenómenos que experimentamos, e de Deus non temos experiencia, polo que utilizalo sería estender a nosa crenza na causalidade máis alén de onde resulta aceptable.

Hume conclúe, pois: non existe ningunha impresión que dea lugar á **idea de Deus**, substancia infinita con todas as perfeccións (omnisciencia, omnipresenza, omnipotencia...). Non temos impresión ningunha de infinito. Non se pode afirmar a existencia de Deus aplicando o principio de causalidade, porque este só é aplicable entre impresións, cando observamos unha relación constante. E non é posible observar a Deus, polo que nada pode afirmarse racionalmente sobre a súa existencia. A idea de substancia infinitamente perfecta queda sen impresión que a lexitime, e hai que concluír que non existe ningún tipo de coñecemento, nin teolóxico nin metafísico, de Deus.

Porén, Hume recoñece que a **relixión** e máis a **crenza na existencia de Deus** son naturais e necesarias entre os seres humanos: serve para ofrecer respostas ante temores e esperanzas. O problema xorde cando as crenzas relixiosas se converten nun foco de **intolerancia** e de **dogmatismo** que leva a afirmar fanaticamente unha posición fronte ás demais.

Os Límites da Razón: Fenomenismo e Escepticismo

A actitude crítica que desenvolve Hume con relación ao coñecemento –especialmente ao coñecemento metafísico–, e que se concreta no **principio empirista** ou de correspondencia de non ir alén das nosas impresións, condúcelle a un **fenomenismo radical**: só coñecemos as nosas percepcións e, polo tanto, a realidade redúcese a puro fenómeno, é dicir, ao que se amosa aos nosos sentidos.

A consecuencia do fenomenismo é a **inseguridade no coñecemento**. Nada hai, exceptuando o coñecemento matemático, que poida coñecerse con certeza. Todo coñecemento é **provisional**, o que agora me parece ser dunha maneira podería ser doutra máis tarde. Non hai unha verdade que poidamos considerar común aos seres humanos e permanente: o **fenomenismo** lévanos ao **escepticismo**.

Agora ben, trátase dun **escepticismo mitigado**. Non pretende Hume defender un escepticismo radical, xa que, se ben non podemos demostrar a verdade da maioría das cousas, considera que non é posible vivir sen crer. Non podemos vivir sendo totalmente escépticos, necesitamos crer que as cousas van seguir sendo como ata agora, que mañá sairá o sol e que a gravidade nos manterá sobre a terra.

Considera que un **escepticismo mitigado** polo **sentido común** e a **reflexión** é un instrumento imprescindible na crítica do coñecemento para combater o **dogmatismo** que permite impoñerse a quen se cre na posesión da verdade. A crítica do coñecemento obríganos a establecer os seus límites, a adaptar a investigación ás nosas facultades e a suprimir aquelas cuestións sobre as que non é posible pronunciarse.

Resulta indispensable lembrar que Hume, fillo da súa época, defendía a **investigación científica**, a **educación** e a **cultura**. En ningún momento dubida do valor e da utilidade da ciencia, da que era un grande admirador. O único que pretende mostrarnos coa súa análise filosófica é que as afirmacións que fan os científicos non son **verdades absolutas**. As **leis da ciencia** son só **crenzas probables**, nas que é razoable confiar. A consecuencia que ten a crítica á metafísica de Hume é a de rebaixar as **pretensións epistemolóxicas** do saber científico, pero non a de invalidar a nosa confianza no seu valor práctico.

Dentro da análise do coñecemento, Hume estudará o **coñecemento moral**, sinalando os límites da razón na moral e situando no **sentimento** a fonte de toda determinación moral, o que se chama **emotivismo moral**.

2.3. A Moderna Teoría Política: O Contractualismo

Entre os séculos XVII e XVIII, a **crise do absolutismo**, enmarcada na guerra civil inglesa, a república de Cromwell e a monarquía parlamentaria de Guillerme de Orange, así como os novos factores sociopolíticos, demandan cambios na concepción teórico-filosófica da organización do Estado. Por isto, a **teoría política da Modernidade** non pode entenderse senón en relación co desenvolvemento histórico que conduciu a novos **plantexamentos da sociabilidade humana** como tema da reflexión política e, partindo da distinción establecida por Maquiavelo entre a moral e o exercicio do poder, foise apartando das formulacións clásicas.

Destaca na filosofía política moderna a **Teoría do contrato** ou do **pacto social** como resposta á necesidade que teñen os individuos de organizarse en sociedade.

Esta idea de pacto ou contrato social aposta por unha **sociabilidade convencional**, a cual se opón, por unha banda, á **concepción tradicional aristotélica** do ser humano como animal político (o ser humano é orixinaria e naturalmente un ser social que só no seo dunha comunidade pode desenvolverse como tal ser humano). Para os **contractualistas**, a convivencia en sociedade non é unha realidade natural senón o produto dun acordo que as persoas estableceron de maneira artificial.

Por outra banda, contraponse ao **Estado de dereito divino** postulado polo pensamento cristián (a sociedade humana é un reflexo na terra da cidade de Deus, sendo as leis positivas as que fundamentan as institucións sociais e políticas, emanacións da lei divina).

Os **principios explicativos do contractualismo** son compartidos por todos os teóricos do pacto social. Supoñen como hipótese un **estado de natureza**, apolítico, e que debe entenderse como unha situación irrecuperable da humanidade e na que non existen organización social nin institucións políticas (pobos “salvaxes”). A partir dunha convención libremente estipulada, **contrato social**, e co fin de acadar certos obxectivos comúns, xorde a **constitución do Estado** ou estado de sociedade. As vantaxes da vida en común xustifican que as persoas estean dispostas a aceptar unhas normas básicas para regular a convivencia social, deixando atrás a inseguridade do estado natural.

Esta idea xenérica de todos os filósofos contractualistas concrétase de xeito distinto en cada un e toma forma en diferentes propostas para a organización do Estado. Vexámolo.