Fundamentos da Verdade e o Coñecemento: Un Percorrido Pola Filosofía Moderna e Contemporánea

A Verdade Segundo Descartes: Evidencia e Dogmatismo

O texto a comentar corresponde cunha reflexión epistemolóxica que o filósofo moderno René Descartes escribiu na súa obra Meditacións metafísicas, acerca da forma de entender o concepto da verdade seguindo o criterio da evidencia e adoptando unha actitude dogmática. Descartes é un recoñecido pensador da etapa da filosofía moderna (s. XVII-XVIII d.C.), coñecido por reestruturar o sistema de estudo filosófico cambiando o foco do obxecto estudado ao suxeito estudante. Este autor supuxo toda unha revolución no campo da metafísica moderna onde adoptou unha postura moi afastada á de filósofos anteriores como Sócrates ou Platón, elaborando a súa teoría das tres substancias cartesianas. Tamén, e da mesma maneira cós dous filósofos nomeados anteriormente, no relativo á epistemoloxía, Descartes formou parte dos pensadores que apoiaron e apoian o dogmatismo como xeito de entender a verdade, característica que imos ver reflectida no texto.

O "Cogito Ergo Sum" e o Criterio da Evidencia

Para comezar e afondando no fragmento a comentar, debemos mencionar a alusión que o autor fai ao seu “cogito ergo sum” (penso logo existo). En vías de expor a súa visión da verdade, Descartes emprega o primeiro resultado da utilización da dúbida metódica (a primeira verdade indubidable), para deste xeito explicar como chegou a adoptar a súa postura no referente á defensa da evidencia coma criterio da verdade. Tras poñer a existencia de todo o coñecido en dúbida e chegar á conclusión de que a capacidade de dubidar tiña obrigatoriamente que outorgarlle a condición de ser existente, este pensador do século XVIII decretou que a forma de discernir a verdade non é máis que seguir a evidencia, o que supón que son certas “todas as cousas que concibimos moi clara e distintamente”. Para Descartes algo é indiscutiblemente verdadeiro cando somos quen de captalo mediante a intuición intelectual.

A Visión Dogmática de Descartes

En segundo lugar, resulta imprescindible remarcar a actitude que defende o autor con respecto ao entendemento da verdade, xa que a través da frase: “e por iso me parece poder establecer dende agora, como regra xeral, que son verdadeiras todas as cousas que concibimos moi clara e distintamente”; Descartes mostra unha visión dogmática ao estar a favor do establecemento de verdades xerais e indiscutibles (dogmas) que permiten chegar a coñecer a verdade con plena certeza e seguridade.

Contrastes Filosóficos co Pensamento Cartesiano

Por outra banda e en contraposición co autor que hoxe nos ocupa, atopamos a filósofos da talla de Aristóteles, gran pensador grego do período antigo que defendeu a correspondencia como criterio de verificación do certo, dado que para este, a concordancia entre realidade e pensamento é a encargada de discernir a verdade, mentres que para Descartes a imposibilidade de dubidar sobre o valorado era a encargada de realizar a tarefa de verificación. Gran variedade de filósofos discrepan sobre o defendido polo noso autor protagonista. Hegel (pensador contemporáneo, s. XIX d.C.), por exemplo, defendeu a coherencia como criterio de distinción do certo. Para este, a realidade consistía nunha totalidade complexa en continuo cambio, sobre a cal se realizan conxeturas, que poden ser certas ou non, dependendo de se contradicen á totalidade veraz.

Outros autores que tampouco concordaron con Descartes no referente ao criterio de distinción da verdade son: William James, pensador estadounidense e pragmatista do s. XIX d.C., que defendeu que o criterio era indubidablemente a utilidade (se se poden ou non demostrar as consecuencias da veracidade do cuestionado); ou Adela Cortina, filósofa española, actual profesora da Universidade de Valencia, fiel defensora do consenso a través do diálogo coma criterio diferenciador, ao igual que os recoñecidos filósofos, tamén contemporáneos, Karl-Otto Apel e Jürgen Habermas.

Existen tamén discrepancias no xeito de entender a verdade como unha cuestión dogmática. Dende autores escepticistas como David Hume (filósofo moderno) que negan a existencia de coñecer con certeza a verdade; ou relativistas culturais como Richard Rorty (s. XX d.C.), que consideran á verdade unha cuestión inevitablemente suxeita ás variables da cultura e o tempo; sen perder de vista aos subxectivistas como Nietzsche (s. XIX d.C.), para os que a certeza do cuestionado depende do suxeito que o cuestiona; e os perspectivistas, grupo do que forma parte o gran filósofo español Ortega y Gasset e que defende a verdade como unha cuestión de perspectiva, onde cambiar o suxeito que cuestiona non afecta, mais cambiar a orde de calquera dous factores que conforman a realidade sobre a cal se trata de discernir unha conxetura, si que modifica a certeza desta.

Legado de Descartes na Filosofía Occidental

Pese a todas as conxeturas que poidan xurdir en torno ao defendido por Descartes no século XVIII d.C., é importante comprender as circunstancias e as condicións sociais nas que desenvolveu o seu pensamento e atribuírlle o mérito que merece por ser un dos referentes da filosofía occidental, xa que traxectorias como a súa son as que implantaron as bases sobre as que seguimos construíndo a nosa sociedade, intentando mellorar como persoas e achegándonos cada vez máis ao coñecemento da realidade da que participamos, camiño que autores coma Descartes contribuíron a acurtar.

Adela Cortina e a Teoría Consensual da Verdade

Neste fragmento de A ética discursiva, redactado por Adela Cortina e recompilado no libro Historia da ética, de Victoria Camps, explícase como se debe dar a situación ideal de diálogo, relacionada co criterio da verdade como consenso. Adela Cortina (s. XXI) foi unha filósofa española contemporánea, discípula das ideas de pensadores da Escola de Frankfurt, como Karl-Otto Apel ou Jürgen Habermas (s. XX). Esta escola foi creada dentro do instituto de investigación de Frankfurt, fundado na primeira metade do século XX en Alemaña. Entre as teorías que elaboraron, atópase a teoría crítica, un marco teórico que ofrecía unha nova forma de concibir as teorías e dentro do cal se atopa a teoría consensual da verdade, elaborada por Apel e Habermas.

O Criterio da Verdade como Consenso

Este é o criterio da verdade defendido por Adela Cortina e no que se basea o texto. Así, seguindo esta visión, a verdade é o produto dun acordo obtido tras un proceso de debate, non pode ser algo individual, subxectivo e que dependa só da persoa. No texto, ofrécese unha descrición formal deste concepto de verdade: “un predicado pode atribuírse a un obxecto se, e só se, calquera outro que puidera dialogar comigo puidera atribuír o mesmo predicado ao mesmo obxecto”. Deste modo, algo é verdade se as diferentes persoas poden chegar a un acordo sobre iso. Dentro da ética, este pensamento derivará na teoría ética defendida por Adela Cortina: a ética discursiva.

A Situación Ideal de Diálogo

Por outra banda, este carácter colectivo vincúlaa coa situación ideal de diálogo, as condicións nas que se debería dar un diálogo no que as partes enfrontadas expoñan as súas ideas e cheguen a un consenso. Dito diálogo consta de tres características definitorias:

• É participativo: todas as partes implicadas deben poder participar no proceso.
• Non hai coaccións: debe darse a opinión de forma libre.
• É racional: cada un debe expresar a súa visión con argumentos.

Así mesmo, debemos estar predispostos a aceptar o resultado do debate, é dicir, debemos ter a expectativa de alcanzar un consenso racional. Isto supón non impoñer de forma totalitaria a nosa verdade e escoitar sempre aos demais. A maiores, as condicións do debate non deben ser discutidas, senón que se debe seguir o modelo das condicións ideais de fala. Estas son estipuladas polos filósofos encargados de estudar dito ámbito, a lóxica do discurso. Finalmente, todo este proceso conducirá á vitoria, non do máis poderoso ou forte, senón daquel con mellores argumentos: “que non venza senón a forma do mellor argumento”.

Outros Criterios de Verdade Contemporáneos

Tamén, esta teoría defendida por Adela Cortina non é a única que busca establecer os requisitos que unha afirmación debe cumprir para considerarse verdadeira. Por exemplo, tamén na época contemporánea, desenvolvéronse o criterio da verdade como coherencia e a verdade como utilidade.

A Verdade como Coherencia (Hegel)

En primeiro lugar, a verdade como coherencia, defendida polo filósofo alemán Hegel (s. XIX), afirma que unha premisa é verdadeira se non é contraditoria e cando encaixa con outras verdades. Hegel concibía a realidade como unha totalidade complexa en continuo desenvolvemento, polo que as nosas afirmacións só serían válidas se resultan coherentes co todo, que é o realmente verdadeiro. Este pensamento evolucionou no contexto do progresivo desenvolvemento e perfeccionamento das teorías científicas e tivo un gran peso en ámbitos fóra do filosófico, como por exemplo no campo das matemáticas.

A Verdade como Utilidade (William James)

En segundo lugar, neste mesmo século XIX, naceu en Estados Unidos unha corrente filosófica denominada pragmatismo, que acadou gran relevancia pola súa particular interpretación da verdade. Para autores filósofos pragmatistas como William James o criterio de verdade é a utilidade: para saber se algo é verdadeiro, debemos fixarnos nas súas consecuencias prácticas. Se os resultados derivados de aceptar unha afirmación son útiles, entón consideraremos que esa afirmación é verdadeira.

Criterios Históricos da Verdade: Correspondencia e Evidencia

Non obstante, antes destes criterios, desenvolvéronse outros. Dous dos máis antigos son o da verdade como correspondencia e o da verdade como evidencia. O primeiro deles, ofrecido por Aristóteles (s. IV a.C.) na súa Metafísica e posteriormente adoptado por filósofos medievais como Santo Tomé de Aquino (s. XIII d.C.), considera que unha afirmación é verdadeira cando o que di se corresponde coa verdade. En oposición a isto, Descartes, quen desconfiaba do criterio da verdade como correspondencia, desenvolveu o criterio da verdade como evidencia, segundo o cal algo é verdadeiro cando resulta absolutamente imposible dubidar delo.

Conclusión e Reflexión sobre a Verdade Consensual

En conclusión, obsérvase como a teoría de Adela Cortina está enmarcada dentro dunha longa tradición de reflexións filosóficas sobre a verdade, ofrecendo unha proposta que fai especial énfase no diálogo racional e na necesidade de alcanzar un consenso como base para establecer as certezas.

Persoalmente, destacaría a importancia deste criterio nunha sociedade democrática, xa que promove o respecto polas distintas perspectivas e favorece a construción de acordos colectivos, baseados sempre na razón. Tamén, é importante recoñecer as limitacións desta visión: o consenso non sempre garante a verdade obxectiva, xa que pode ser influenciado por factores como a presión social ou a falta de información completa. Deste modo, é tamén importante considerar, por exemplo, a relación entre as afirmacións que se din e a realidade correspondente ou a súa coherencia co sistema xa establecido.

Protágoras: Relativismo e Subxectivismo da Verdade

O tema deste texto é o feito de que as propiedades que atribuímos ás cousas non están nelas mesmas, senón que son produto da nosa valoración. É dicir, a actitude relativista é subxectivista ante a verdade. Protágoras de Abdera foi un sofista grego, admirado experto na retórica que percorreu o mundo grego cobrando elevadas tarifas polos seus coñecementos acerca do correcto uso das palabras ou ortoepía. Platón acredítalle como o inventor do papel de sofista profesional ou profesor de "virtude". Protágoras foi un pensador viaxeiro, exiliado e necesitado de vivir do seu saber. Viviu durante longas tempadas en Atenas, onde foi coñecido de Sócrates e amigo de Pericles, quen lle encargou a redacción para a súa colonia de Turios, redactada en 444 ou 443 a.C., onde por primeira vez na historia se estableceu a educación pública e obrigatoria.

O Home como Medida de Todas as Cousas

O sofista Protágoras é un dos primeiros relativistas dos que temos noticia. Cría que as propiedades que atribuímos ás cousas non están nelas mesmas, senón que son produto da nosa valoración. Unha mesma bebida, por exemplo, pode parecer amarga a uns e doce a outros, o que non significa que a bebida sexa amarga ou doce. Para Protágoras, "o home é a medida de todas as cousas", xa que todo o que afirmamos sobre a realidade depende do noso particular punto de vista. Os relativistas defenden que non hai verdades absolutas e obxectivas, senón que a educación e as experiencias persoais de cada un nos levan a un lugar determinado. Para eles, as cousas non son como son, senón como nós as percibimos.

Relativismo vs. Escepticismo

A miúdo, o escepticismo adoita estar ligado ao relativismo. Non obstante, é importante distinguir estes dous conceptos. O escepticismo considera que a mellor actitude ante o coñecemento é a dúbida, xa que nunca podemos estar seguros de ter alcanzado a verdade. Para un escéptico, o máis recomendable é suspender o xuízo, absterse de facer afirmacións rotundas e limitarse a ofrecer a súa propia opinión, que pode estar equivocada. Segundo os escépticos, esta é a mellor actitude se queremos conservar a tranquilidade de espírito.

Os relativistas, en cambio, afirman que as cousas que consideramos verdadeiras ou falsas dependen das crenzas e opinións estendidas no noso contorno. O relativismo considera que a verdade depende do momento e do lugar, polo que algunhas cousas que para nós son verdade poderían ser mentira para outras persoas noutras épocas e lugares. Desde que os sofistas defenderon o relativismo na antiga Grecia, esta teoría foi duramente criticada en numerosas ocasións. Moitos filósofos consideran que as posicións relativistas son inadmisibles e perigosas, xa que parecen xustificar todas as opinións co argumento de que non hai verdades individuais. Se aceptamos o relativismo e ademais aceptamos que non existen verdades absolutas e obxectivas, non nos resultará fácil fundamentar as críticas cara ao que pensan ou fan os demais.

Subxectivismo e a Interpretación de Protágoras

Outra postura similar é o subxectivismo. Neste caso tamén se nega a existencia de verdades absolutas e universais xa que o criterio de verdade que segue unha persoa depende unicamente de factores individuais como pode ser a súa opinión. Polo tanto, cada suxeito ten a súa propia verdade persoal completamente válida. Estas dúas posturas vincúlanse a Protágoras como podemos ver neste texto xa que ambas parten da interpretación da súa famosa frase "O home é a medida de todas as cousas". En concreto, se tiveramos que remarcar cal é a máis vinculada ao pensamento do autor tal como se reflicte no texto deberiamos falar do subxectivismo, xa que pon o exemplo do aire que nos pode parecer frío ou quente a diferentes suxeitos, polo cal está remarcando que o suxeito é a medida da verdade.

Subxectivismo vs. Perspectivismo

O subxectivismo podemos contrapoñelo tamén ao perspectivismo de Ortega y Gasset, quen trata de defender unha postura relativista que non caia no subxectivismo. Segundo explica, como non hai unha verdade absoluta, todas as verdades vinculadas a unha perspectiva dende a que se formulan son igual de obxectivas.

Conclusión sobre Protágoras e o Antropocentrismo

En conclusión, o sofista grego afirma que o ser humano é a norma do que é verdade para si mesmo, o que tamén implicaría que a verdade é relativa a cada quen. E ten unha forte carga antropocéntrica. Unha postura interesante e que debemos poñer en valor xa que tanto o relativismo como o subxectivismo seguen tendo moito peso dentro do campo da filosofía do coñecemento.

Ortega y Gasset e a Teoría do Perspectivismo

O tema do texto é a teoría do perspectivismo que defende o filósofo español Ortega y Gasset, a cal se funda principalmente coa idea de que a perspectiva é un compoñente esencial da realidade.

Contexto e Influencias de Ortega y Gasset

José Ortega y Gasset foi un filósofo español que desenvolveu o seu pensamento durante a Filosofía Contemporánea e defendeu o existencialismo xunto a autores como Jean-Paul Sartre ou Simone de Beauvoir. O filósofo rexeitou o dogmatismo e o subxectivismo, polo que decidiu elaborar esta teoría influenciado pola filosofía alemá e sobre todo pola Teoría da Relatividade de Einstein, científico que coñeceu persoalmente na súa viaxe a Alemaña, en tanto que consideraba que a relatividade é unha característica da propia realidade.

Este texto pertence á obra “O tema do noso tempo”, que se corresponde a Ortega y Gasset e foi publicada en 1923. O título da obra amosa a visión de que non hai unha realidade absoluta, senón que cada xeración ten a súa, e é esta mesma visión a que podemos interpretar na célebre frase de Ortega y Gasset “eu son eu e a miña circunstancia” onde se defende a idea de que a súa realidade será distinta á realidade doutro individuo.

O Perspectivismo como Fundamento da Realidade

O perspectivismo defende que a realidade recolle ao obxecto e á perspectiva como parte desta e que, polo tanto, hai tantas realidades como perspectivas. O texto comeza situándonos nunha visión onde dúas persoas, en distintas posicións, observan unha paisaxe distinta, pois cada un ve en maior medida o que ten máis preto; entón, formúlase a seguinte pregunta: “Tería sentido que cada cal declarase falso o paisaxe allea?”, pois segundo o perspectivismo non, pois ambas realidades serían igual de reais xa que a perspectiva é unha parte fundamental desta e sen a cal non podería existir.

Asumir a imposibilidade das dúas realidades derivaría, segundo Ortega y Gasset, na existencia dunha terceira paisaxe que respondese ás mesmas condicións das dúas anteriores; sen embargo, “esa paisaxe arquetipo non existe nin pode existir”, o filósofo nega completamente a existencia desta paisaxe e defende que toda realidade debe ser vista baixo o punto de vista dalguén para poder existir, pois afirma “a perspectiva é un dos compoñentes da realidade” como fundamento esencial da súa teoría.

“Lonxe de ser a súa deformación, é a súa organización”, neste fragmento o filósofo explica que a perspectiva non distorsiona a realidade, senón que como xa se explicou antes é o elemento principal desta. Ademais, defende que non existe unha realidade absoluta en si mesma, senón que esta depende da perspectiva de cada suxeito e polo tanto hai infinitas realidades, todas verdadeiras. Remata así o texto co seguinte fragmento “Todo coñecemento o é dende un punto de vista determinado”, onde trata de defender que ao igual que a realidade, o coñecemento depende tamén da perspectiva, pensamento do que deriva o situacionismo.

O Perspectivismo en Contraste con Outras Actitudes Filosóficas

Perspectivismo vs. Subxectivismo

Fronte ao perspectivismo atopamos distintas actitudes filosóficas que Ortega y Gasset rexeitou. En primeiro lugar, o filósofo defendeu nesta teoría a posibilidade de intercambiar os suxeitos sen modificar a realidade, o cal se contrapón co subxectivismo, pois esta dálle lugar ao suxeito e non á súa perspectiva; mentres que, o perspectivismo prioriza a perspectiva e ignora ao suxeito que estea detrás desta.

Perspectivismo vs. Dogmatismo

Por outro lado, o perspectivismo defendeu a existencia de multitude de verdades, as cales sempre ían depender da perspectiva do suxeito; pola contra, atopamos o dogmatismo, unha actitude filosófica que defenderon filósofos como Platón ou Sócrates e que tiña confianza cega en poder alcanzar a verdade absoluta, denominada dogma, a cal dependía unicamente da razón.

Perspectivismo vs. Escepticismo

E por último, podemos comparar o perspectivismo co escepticismo, pois esta foi unha actitude filosófica que defendeu inicialmente a imposibilidade de chegar a alcanzar o coñecemento obxectivo; mentres que, para o perspectivismo si é posible alcanzalo.

Conclusión e Relevancia do Perspectivismo

En conclusión, o perspectivismo foi unha actitude filosófica que contrastou as anteriores e defendeu ideas necesarias. Na miña opinión, é unha teoría bastante acertada en tanto que é importante darlle importancia á perspectiva que ten cada un, pois gran parte dos problemas actuais xorden da negación por parte de dous bandos de non querer aceptar que ambos poden ter razón, pois dende as súas perspectivas ambas verdades poden ser certas.

John Locke e o Empirismo: A Mente como "Tabula Rasa"

O texto analiza a perspectiva de John Locke sobre o empirismo, representado a través da metáfora do papel en branco, onde a mente humana comeza sen ideas e se vai enchendo a través da experiencia. Este autor, nado en 1632 en Inglaterra, foi un médico e filósofo que xogou un papel crucial no desenvolvemento do empirismo inglés, sendo recoñecido como o "Pai do Liberalismo Clásico". Durante a súa vida, Locke estivo influído por pensadores como Francis Bacon, Platón, Aristóteles, Descartes e Hobbes. A obra na que se basea o texto foi publicada en 1690, na Idade Moderna, causando un gran impacto no pensamento filosófico da época.

Principios Fundamentais do Empirismo

Para os empiristas, a experiencia é a única fonte lexítima de coñecemento. Esta postura sostén que todo o que sabemos provén das nosas percepcións sensoriais, e que a mente humana ao nacer carece de calquera idea innata. Os principais representantes deste movemento inclúen a Hobbes, Locke, Berkeley e Hume, quen negaban a existencia de ideas previas á experiencia, afirmando que ao nacer a mente é como un papel en branco.

O Método Empirista e as Súas Limitacións

Os empiristas extraen o seu modelo de coñecemento das ciencias naturais, como a física e a química, que basean os seus descubrimentos na experimentación e a observación. A diferenza das matemáticas, onde predomina a dedución, estas ciencias utilizan a indución, un proceso que vai de casos particulares a conclusións xerais. Os empiristas confiaban no método indutivo como a base para construír o coñecemento, pero tamén recoñecían as súas limitacións, cuestionando a posibilidade de coñecer realidades como a existencia de Deus, a vida despois da morte ou o ben, por carecer de experiencia directa sobre estas cuestións.

As Dúas Clases de Experiencia en Locke

Locke, neste contexto, introduce a idea de que o coñecemento humano está formado por dúas clases de experiencia: a externa, derivada dos sentidos e a interacción co mundo físico; e a interna, que emana das emocións e os sentimentos. Usando a súa metáfora do papel en branco, Locke explica que a mente ao nacer é como unha superficie limpa, sobre a que a experiencia escribe. Rexeita calquera contribución innata da mente, agás a súa capacidade para razoar e organizar a información sensorial.

Locke en Contraste con Racionalistas e Outros Empiristas

Locke vs. Racionalismo (Descartes)

Ao criticar aos racionalistas, como Descartes, Locke propón un rexeitamento das ideas innatas, unha posición que reforza ao afirmar que non hai evidencias empíricas de que as mentes dos recentemente nados posúan coñecementos preexistentes. Pola contra, os racionalistas, incluíndo a Descartes, defendían que as ideas innatas son a base do coñecemento fiable, permitindo demostrar conceptos fundamentais como o Eu, Deus e o mundo.

Locke vs. Hume

Na súa análise, Locke distínguese doutras figuras do empirismo, como Hume, cuxo enfoque foi máis extremo. Para Hume, o coñecemento baséase exclusivamente nas impresións sensoriais e as ideas como representacións destas impresións. O criterio de certeza de Hume céntrase na relación entre as ideas e as impresións, valorando como válidas aquelas ideas que teñen unha impresión clara da cal derivan.

Locke vs. Kant

Tamén se compara o empirismo de Locke co enfoque de Kant, quen intentou superar tanto o racionalismo como o empirismo. Para Kant, a experiencia é esencial para o coñecemento, pero o suxeito humano ten un papel activo ao estruturar e dar forma a esa experiencia, aplicando categorías e conceptos a priori.

Conclusión sobre o Legado de Locke

En conclusión, Locke foi un dos primeiros e máis influentes empiristas, destacando polo seu rexeitamento das ideas innatas e a súa énfase no papel da experiencia. A súa metáfora do papel en branco resume a súa filosofía, que continúa sendo relevante como un marco para reflexionar sobre a natureza e as fontes do coñecemento humano.