Fundamentos de Sociolingüística y el Resurgir de la Literatura Gallega

Sociolingüística: Conceptos Fundamentales y Aplicaciones

La sociolingüística se enfoca en:

• La variación lingüística según factores sociales como edad, género, clase social y contexto.
• La relación entre lengua, identidad y comunidad.
• El contacto de lenguas y fenómenos como el bilingüismo y la diglosia.

Variación y Cambio Lingüístico

• Variación diatópica: Diferencias geográficas (dialectos).
• Variación diastrática: Influencia de la clase social.
• Variación diafásica: Diferencias según el contexto comunicativo.

Lengua y Sociedad

• Normas lingüísticas: Reglas implícitas de uso del lenguaje.
• Actitudes lingüísticas: Percepciones sobre lenguas y variedades.
• Planificación lingüística: Políticas de regulación del idioma.

Contacto de Lenguas

• Bilingüismo: Uso de dos lenguas por un individuo o comunidad.
• Diglosia: Cuando una lengua tiene más prestigio que otra en una comunidad.
• Préstamos y cambios lingüísticos debido a la interacción entre lenguas.

A Norma Estándar do Galego e a Súa Evolución

Criterios para a Elección da Norma Estándar

• Uso maioritario e extensión xeográfica (ti fronte a tu).
• Prestixio social e literario.
• Relación coas linguas románicas (aproximación ao portugués ou diferenciación do castelán).

Tendencias Normativas

1. Reintegracionismo (AGAL): Defende a aproximación ao portugués para evitar a influencia do castelán.
2. Isolacionismo (ILGA, RAG): Considera o galego unha lingua independente.

En 1983 oficializouse unha normativa isolacionista, revisada en 2003 coa inclusión dalgunhas opcións duplas (Galicia/Galiza).

Desviacións da Norma Culta

• Vulgarismos (teléfano, númaro).
• Arcaísmos (vegada, corazón → cor).
• Hiperenxebrismos (humán, primaveira).

Literatura Galega na Posguerra: Resistencia e Renovación

Tras a sublevación fascista, o galeguismo reorganizouse no exilio co Consello de Galiza e no interior coa editorial Galaxia (1950). A primeira novela da posguerra foi A xente da Barreira (1951) de Ricardo Carballo Calero.

Principais Tendencias Narrativas

1. Tradición do Grupo Nós: Visión da decadencia da fidalguía. Exemplo: A xente da Barreira de Carballo Calero.
2. Realismo popular: Recuperación do conto oral e do mundo labrego. Destaca Ánxel Fole con Á lus do candil (1953).
3. Realismo fantástico: Mestura de mitoloxía e cultura popular. Principal autor: Álvaro Cunqueiro (Merlín e familia, 1955).
4. Realismo social: Visión crítica da sociedade e dos marxinados. Máximo expoñente: Eduardo Blanco Amor con A esmorga (1959).
5. Narrativa da emigración e mundo rural: Reflexión sobre a pobreza e a emigración. Destaca Xosé Neira Vilas con Memorias dun neno labrego (1961).

O Teatro Galego: Da Represión á Profesionalización

Tras a Guerra Civil, o teatro en galego foi case erradicado pola ditadura, sobrevivindo só no exilio con autores como Castelao, Blanco Amor e Fole. En Galicia, apenas se representaban pezas folclóricas tuteladas polo franquismo.

Coa creación da editorial Galaxia en 1950, iniciouse a recuperación do teatro, dando lugar á Xeración dos 50, cuxas obras eran máis literarias ca teatrais e influídas polo existencialismo. Destaca Álvaro Cunqueiro, con O incerto señor Don Hamlet, príncipe de Dinamarca (1958), onde mestura mitos gregos co teatro de Shakespeare.

A partir dos anos 60 xorde o Teatro Independente, que buscaba achegar a escena galega ao pobo. En 1973 nace a Mostra de Teatro de Ribadavia, impulsando a profesionalización do sector coa Xeración Abrente. Destacan dramaturgos como Manuel Lourenzo (Fedra), Euloxio Ruibal (O cabodano) e Roberto Vidal Bolaño, cuxo teatro da "derrota e dignidade" retrata marxinados e perdedores (Doentes, Cochos).

Este movemento sentou as bases do teatro galego moderno, con influencia da dramaturxia europea e un forte compromiso social e político.

A Poesía Galega na Posguerra: Voces de Resistencia e Renovación

Durante a ditadura franquista, a literatura galega sufriu un período de silencio (1936-1950) debido á represión cultural. A recuperación comezou timidamente a finais dos anos 40 coa publicación de Cómaros verdes (1947) de Aquilino Iglesia Alvariño e a creación de editoriais como Monterrey e Galaxia (1950), esta última clave na revitalización da literatura galega.

A poesía da posguerra seguiu liñas de preguerra, como o imaxinismo e o neotrobadorismo, incorporando despois tendencias como o socialrealismo. Neste contexto, destacaron tres xeracións:

1. Xeración de 1936 (autores nados entre 1910-1920): Inclúe tanto poetas do exilio como Luís Seoane e Emilio Pita, como autores en Galicia, entre eles Celso Emilio Ferreiro (Longa noite de pedra, 1962), Aquilino Iglesia Alvariño (Cómaros verdes), María Mariño (Palabra no tempo), e Xosé María Díaz Castro (Nimbos).
2. Promoción de Enlace (nados entre 1920-1930): Actúan como ponte entre xeracións, cunha poesía intimista. Destacan Luz Pozo Garza, Antón Tovar e María do Carme Kruckenberg.
3. Xeración das Festas Minervais / Xeración dos 50 (nados nos anos 30): Incorporan novas linguaxes poéticas e renovan a poesía galega. Inclúe o Grupo Compostelán, con Manuel María (Terra Cha, 1954) e Uxío Novoneyra (Os Eidos, 1955), e o Grupo Brais Pinto, máis radical e influenciado por movementos internacionais, como Xosé Luís Méndez Ferrín (Voce na néboa, 1957).

A partir dos anos 60, moitos autores adoptaron unha poesía social e comprometida, marcada pola denuncia da represión e a reivindicación da identidade galega.