Imperios europeos, causas e consecuencias da Primeira Guerra Mundial (1914–1924)

Imperios multinacionais

Imperio Austrohúngaro: Poder moi forte do emperador; fixéronse poucas reformas e mantívose o dominio sobre os pobos eslavos.

Imperio Ruso: Os zares tiñan o poder absoluto; as reformas liberalizadoras foron paralizadas. Un novo intento de dotar o Imperio dun parlamento e dunha constitución frustrouse.

Imperio Turco (otomán): Nos territorios europeos, a revolución dos Mozos Turcos obrigou o sultán a aceptar unha constitución e a impulsar reformas para modernizar o país; o estalido da Gran Guerra frustrou a realización dos programas democráticos.

Paz armada e sistema de alianzas

A situación de paz armada alterou o vello equilibrio europeo e xerou unha serie de tensións internacionais que desembocaron, despois, na Primeira Guerra Mundial. En 1890, co ascenso de Guillermo II ao trono alemán e a perda de influencia do chanceler Bismarck, Alemaña adoptou a Weltpolitik, unha nova política exterior que aspiraba á hexemonía mundial.

Alemaña rompeu a alianza cos países do Leste e producíuse unha reorganización das formacións aliadas:

• Tripla Alianza: inicialmente Austria-Hungría, Alemaña e Italia.
• Triplo Acordo / Triple Entente: pacto de cooperación entre Rusia, Francia e Gran Bretaña.

Alemaña intentou illar Gran Bretaña do continente, aproveitando a atención desta última á defensa dos seus intereses coloniais. Francia, por mor do espíritu revanchista pola perda de Alsacia e Lorena, aliouse con Rusia e mellorou as súas relacións con Gran Bretaña.

Causas da guerra

As principais causas foron conflitos vinculados ao imperialismo —a rivalidade entre imperios por expandir e consolidar dominios coloniais extraeuropeos— e ao nacionalismo, coa aspiración dalgúns pobos europeos a liberarse dos vellos imperios e constituírse como Estados independentes. A defensa exacerbada dos intereses nacionais provocou unha exaltación dos valores e da identidade de cada nación.

Estalido da guerra

O estalido produciuse cando foi asasinado o herdeiro do Imperio austrohúngaro. Austria acusou Serbia de instigar o atentado, declarou a guerra a Serbia e envioulle un ultimato con diversas exixencias. A disputa estendeuse rapidamente a outros países: Rusia declarou a mobilización en defensa de Serbia; Alemaña declarou a guerra a Rusia e a Francia; Gran Bretaña acabou declarando a guerra a Alemaña; inicialmente Italia permaneceu neutral.

Fin da guerra

En Rusia triunfou a Revolución bolxevique; os revolucionarios retiraron o país do conflito e asinaron con Alemaña o Tratado de Brest-Litovsk, cedendo territorios no Báltico. Os Estados Unidos interviron a favor dos Aliados e decidiron entrar en conflito contra Alemaña. Os exércitos británico, francés e italiano derrotaron as forzas do Imperio austrohúngaro e dos seus aliados. Os alemáns foron derrotados na 2.ª Batalla do Marne; producíronse revoltas no exército, na mariña e contra o goberno alemán.

Despois da guerra: cambios territoriais

Os reordenamentos territoriais afectaron gravemente aos antigos imperios:

• Imperio ruso: naceron Estados como Polonia, Besarabia, Estonia, Letonia e Lituania; o Imperio perdeu parte do territorio polaco polo sur e polo oeste.
• Imperio austrohúngaro: fragmentouse en novos Estados e rexións, entre as que figuran Checoslovaquia, Hungría, Austria, Transilvania, Croacia, unha parte do norte de Italia e tamén o sur de Polonia.
• Imperio alemán: sufriu perdas territoriais en zonas como Poznan (Posnania), Prusia e nas rexións de Lorena e Alsacia.

Sociedade das Nacións (SDN)

Tras a guerra creouse a Sociedade das Nacións (SDN), pensada para garantir a paz. A SDN tiña dous órganos principais:

• Unha Asemblea, na que debían estar presentes todos os Estados membros.
• Un Consello, constituído polas potencias vencedoras.

Imperio ruso: estrutura e crise

O Imperio ruso estaba rexido polos zares, con poder absoluto. Era un réxime autocrático sustentado por unha burocracia fiel, un exército poderoso e a Igrexa ortodoxa. A súa economía era atrasada: a agricultura constituía a actividade principal; os terratenientes eran propietarios das terras e os campesiños traballaban para eles. O proceso de industrialización xenerou un proletariado, pero o desenvolvemento da burguesía foi escaso debido á elevada presenza de capital estranxeiro.

As forzas políticas destacadas eran:

• Partido Constitucional Demócrata —carácter liberal burgués.
• Partido Socialrevolucionario —defendía unha revolución campesiña.
• Partido Socialdemócrata —dividido en mencheviques (máis moderados) e bolxeviques (máis radicais), estes últimos liderados por Lenin.

Goberno provisional e aumento da influencia bolxevique

O goberno provisional iniciou reformas políticas e sociais e mantivo o compromiso cos aliados. Con todo, o descontento popular aumentou; os soviets esixían a caída do goberno. A influencia dos bolxeviques medrou grazas ao apoio dos soviets; propoñían as chamadas Teses de abril, que defendían a derruba do goberno provisional e a instauración dun goberno de soviets, a firma da paz con Alemaña, a repartición da terra, a nacionalización da banca e o recoñecemento das nacionalidades do Imperio.

Revolución obreira de 1917

Os bolxeviques e os soviets crearon a Garda Roxa, milicias armadas. Os sublevados ocuparon Petrogrado, asaltaron o Palacio de Inverno e deron por derrubado o goberno provisional. Proclamouse un goberno obreiro presidido por Lenin, que tomou as primeiras medidas revolucionarias e aceptou o Tratado de Brest-Litovsk con Alemaña.

Guerra Civil (1918)

No conflito coñecido como Guerra Civil, o Exército Branco —formado polos partidarios do tsarismo e pola burguesía, apoiado por tropas francesas, británicas, xaponesas e norteamericanas— enfrentouse ao Exército Vermello, dirixido polos bolxeviques. O tsar e a súa familia foron executados polos bolxeviques. Finalmente, o Exército Vermello impuxo o seu dominio militar. O Partido Comunista, de orixe bolxevique, consolidou o monopolio do poder, reprimiu a oposición e organizou unha policía política.

Nacemento da URSS

Creouse un Estado federal que agrupaba diferentes repúblicas soviéticas, representativas das distintas nacionalidades do vello Imperio dos zares. Os órganos principais foron:

• Soviet Supremo: exercía a suprema autoridade do Estado e tiña dúas cámaras: o Soviet da Unión e o Soviet das Nacionalidades.
• Presidium: elixido polo Soviet Supremo; o seu presidente exercía como xefe de Estado da URSS.
• Consello de Comisarios do Pobo: equivalente ao goberno coas súas funcións ministeriais.

A Constitución de 1924 fixou o monopolio do poder ao Partido Comunista.

Etapa estalinista

Stalin exercitou o poder na URSS mediante unha ditadura persoal; a interpretación oficial do comunismo impúxose en toda a sociedade. Para consolidar o seu control, implantou o terror a escala nacional e aplicou unha dura represión contra calquera oposición.