Kant e o idealismo transcendental: límites da metafísica e os xuízos sintéticos a priori

Introdución

Así, cando formulamos un xuízo do tipo «todos os pigmeos son baixos» unificamos os datos empíricos aplicando categorías como a de unidade, realidade, substancia, etc. Estas categorías son conceptos puros, baleiros, que non teñen outro sentido que seren aplicados aos datos procedentes do coñecemento empírico e, ademais, non teñen aplicación válida máis aló dos fenómenos.

A física é unha ciencia con xuízos sintéticos a priori, posto que versa sobre categorías como a de causa cando formula o postulado de causalidade, concepto puro que non procede da experiencia pero que amplía o noso coñecemento dela.

Imposibilidade da metafísica como ciencia

Aquí pechamos coa pregunta que iniciou toda esta investigación: ¿é posible a metafísica como ciencia? Non, porque a metafísica é un conxunto de xuízos acerca de realidades que van máis aló da experiencia. A razón, como facultade que tende por natureza ao incondicionado, inevitablemente pregúntase acerca de Deus, da alma ou do mundo.

O cal non significa que, se ben Deus, a alma e o mundo son tres ideas da razón non obxectivas, non deixen de expresar un ideal da razón que busca atopar leis e principios cada vez máis xerais —coma o horizonte que nunca se alcanza (que non pode ser acadado)—, pero que nos indica a necesidade de avanzar máis e máis.

O idealismo transcendental

As categorías non son aplicables máis aló da experiencia, máis aló do dado no espazo e no tempo. O dado na experiencia denomínase fenómeno (o que aparece ou se mostra ao suxeito). Agora ben, a idea mesma de que algo aparece implica a idea de que hai algo que non aparece, a idea de algo en si.

O obxecto en tanto que é coñecido denomínase fenómeno e, o correlato do obxecto, considerado ao marxe da súa relación coa sensibilidade, Kant denomínao «cousa en si», o noúmeno. Noúmeno significa algo que non pode ser coñecido pola intuición sensíbel, pero que, se tivésemos unha intuición intelixente, poderiamos coñecelo, posto que existe como condición de posibilidade do fenómeno.

A distinción entre fenómeno e noúmeno fai comprender a doutrina kantiana do «idealismo transcendental». Este idealismo consiste na afirmación de que o espazo, o tempo e as categorías son condicións de posibilidade da experiencia, dos fenómenos, e non atributos reais ou trazos das cousas en si mesmas. Son transcendentais porque, aínda que son condicións de posibilidade do coñecemento, sen elas non habería condicións de posibilidade dos obxectos.

Puntos clave

• Categorías: conceptos puros que estruturán os datos empíricos.
• Fenómeno: aquilo que aparece ao suxeito, dado en espazo e tempo.
• Noúmeno: a cousa en si, condición de posibilidade do fenómeno, inaccesible á intuición sensíbel.
• Xuízos sintéticos a priori: ampliación do coñecemento non derivada da experiencia, relevante para a física.
• Metafísica: imposible como ciencia empírica pois trata realidades máis aló da experiencia.

Conclusión

En síntese, a proposta kantiana sitúa os límites do coñecemento humano: as categorías e as formas da intuición son condicións necesarias para que haxa experiencia e obxectos coñecibles, pero non poden estenderse con validez fóra desa experiencia. Deste xeito, a metafísica tradicional perde o seu estatuto de ciencia rigorosa, mentres que a razón continúa aspirando, por vía de ideas, a algo máis aló do dado.