Kant, racionalismo e empirismo: a posibilidade da metafísica como ciencia

Kant, racionalismo e empirismo

Contexto e problema

Kant plantexou a posibilidade da metafísica como ciencia debido principalmente á comparación coas demais ciencias —física e matemática—, porque estas progresan, mentres que na metafísica seguen debaténdose os mesmos problemas establecidos por Platón e Aristóteles. Ademais, os científicos póñense de acordo e establecen xuízos universais e necesarios, mentres que na metafísica os filósofos adoitan estar en desacordo. Para Kant, ao igual que para Aristóteles, a ciencia debe ser un coñecemento universal e necesario. As correntes filosóficas predominantes no momento en que Kant desenvolve o seu pensamento —o racionalismo e o empirismo— chegan a situacións que, segundo el, non fan posible a metafísica como ciencia.

O racionalismo (Leibniz e Wolff)

O racionalismo co que máis estaba familiarizado Kant era o de Leibniz, tal e como fora asumido por Wolff. Ese racionalismo baseaba a súa teoría do coñecemento nas ideas innatas, de modo que salvaba o carácter universal e necesario do saber, pero perdía contacto coa realidade empírica. De feito, tiña que recorrer a Deus como garante de que as ideas se correspondesen coa realidade.

Kant acúsalle a este racionalismo de ser dogmático, porque presentaba a posibilidade de coñecer, a través da razón, a realidade tal e como é, sen, con todo, facer unha análise crítica da propia razón. Segundo Kant, faltaba ao racionalismo ese paso de crítica da razón que comprobase os límites e as capacidades do coñecemento racional.

O empirismo e a crítica de Kant

O empirismo, pola súa banda, remite unicamente á experiencia concibida como posibilidade e límite do noso coñecemento. Foi precisamente a lectura de Hume a que espertou a Kant do seu «soño dogmático» racionalista, do seu optimismo na posibilidade de coñecer toda a realidade a partir das ideas da razón.

Pero o máximo que a experiencia pode proporcionarnos é unha pluralidade de datos que, como tales, non teñen o carácter universal que esixe a ciencia. Ademais, Kant non está de acordo coa demolición que fai Hume do principio de causalidade, pois iso non só derrubaría a posibilidade da metafísica como ciencia, senón tamén a de toda ciencia, dado que esta se basea en leis universais e necesarias.

Resumo e proposta kantiana

• Problema: a metafísica non avanza ao mesmo ritmo que outras ciencias e carece de consenso.
• Racionalismo: garante universalidade e necesidade a través das ideas innatas, pero corre o risco do dogmatismo e perde contacto coa experiencia.
• Empirismo: limita o coñecemento á experiencia, pero non alcanza a universalidade esixida pola ciencia e cuestiona principios como a causalidade.
• Solución kantiana: realizar unha crítica da razón que estableza os límites e as posibilidades do coñecemento, permitindo así que a metafísica recupere validez sen caer no dogmatismo nin reducirse ao puro empirismo.

Conceptos clave

Metafísica, ciencia, universal e necesario, ideas innatas, experiencia, causalidade, crítica da razón.

Observación final

Kant propón, por tanto, un proxecto crítico que pretende situar a metafísica nunha condición científica plausible, conciliando —sen reducila— a razón co ámbito da experiencia e defendendo a posibilidade de leis e xuízos universais e necesarios.