Literatura Europea: Renacemento e Barroco – Contexto, Lírica e Teatro

A literatura europea dos séculos XV ao XVIII abrangue un período de profundas transformacións, onde as convencións literarias e culturais evolucionaron significativamente. Estes períodos varían cronoloxicamente entre países; por exemplo, mentres o Renacemento se corresponde co século XVI e o Clasicismo co XVII nalgúns lugares, en España o século XVII é coñecido como o Barroco. O Renacemento, orixinado en Italia xa no século XIV (con autores como Boccaccio), marcou o Século de Ouro da literatura española, contrastando coa literatura galega que, por motivos históricos e políticos, atravesou un período de estancamento coñecido como os Séculos Escuros.

Contexto Xeral: Cambios Mundiais e a Nova Visión do Ser Humano

O Renacemento é un período da historia europea caracterizado por unha serie de profundos cambios. No ámbito cultural, distínguese por un desexo de recuperar os ideais estéticos e filosóficos da Antigüidade grega e romana.

As principais transformacións foron:

• No económico: Recuperación do comercio e da produción fabril. Estas novas actividades comerciais impulsan o rexurdimento das cidades, onde comerciantes e artesáns se agrupan en gremios. Xorde unha nova clase social: a burguesía.
• No político: Debilítase o sistema feudal. Os monarcas poden agora recrutar o seu propio exército, xa sen necesidade das hostes dos vellos señores feudais.
• Desenvolvemento da ciencia: O sistema xeocéntrico medieval dá paso ao sistema heliocéntrico. Destacan figuras como Copérnico e Galileo.
• Movementos de reforma relixiosa: O holandés Erasmo de Rotterdam defende o regreso da Igrexa á súa pureza orixinal, rexeitando a superstición, o luxo e as prácticas corruptas. Comeza o protestantismo, con figuras como Martín Lutero.
• Interese polo mundo grego e romano (Humanismo): Xorden os studia humanitatis, nos que os estudantes se inician na gramática, retórica, filosofía e tamén no latín. Cicerón é o modelo de elocuencia. A renovación cultural vese impulsada pola invención da imprenta.
• Unha nova visión do home e do mundo: Sustentada na filosofía neoplatónica. O Neoplatonismo (a corrente filosófica máis importante do Renacemento italiano) recupera elementos esenciais de Platón, engadíndolles unha forte influencia estoica e, sobre todo, cristiá.
• Revalorización da Natureza: A principal achega neoplatónica ao Renacemento é a revalorización da Natureza (tópicos como “locus amoenus”, “beatus ille”...). Na literatura, esta tendencia ten o seu modelo poético en toda a tradición do “locus amoenus” e, sobre todo, nas Bucólicas de Virxilio.
• A dignidade do home (Antropocentrismo): O outro grande tema do Neoplatonismo é a dignidade do home. Todo isto desemboca nunha exaltación do home por parte de filósofos como Pico della Mirandola. O home, criatura fronteira entre o material e o divino, posúe a liberdade para entregarse ás súas paixóns e aos seus instintos. Esta consideración do home como elemento central do cosmos coñécese como antropocentrismo.
• O amor como perfeccionamento: O que nos eleva é o amor ás cousas que, por ser boas, belas e xustas, son un reflexo do divino. Para os poetas Dante e Petrarca, nada contén estas calidades en maior medida que a muller amada. O amor convértese na principal fonte de perfeccionamento do home. Atopamos un exemplo deste poder salvador da muller na Divina Comedia, na que Dante mostra como a súa amada Beatriz lle serve de guía e inspiración para superar o momento de confusión vital en que se atopa ao comezo da obra e alcanzar o paraíso.

O Renacemento defínese, pois, como un período de cambio: un momento de progreso material e de evolución social e política, así como de desenvolvemento artístico e cultural. Pero o verdadeiro cambio reside nas ideas e na concepción que o home ten do seu ámbito e de si mesmo.

A Lírica do Amor: O Petrarquismo e as súas Orixes

As consecuencias deste antropocentrismo filosófico fanse sentir na lírica, que abandona o alegorismo (metáfora continuada) e a abstracción propios da Idade Media para buscar a expresión dos sentimentos persoais. Francesco Petrarca é quen abre o camiño nesta renovación poética que, en consecuencia, recibe o nome de petrarquismo, e que servirá de modelo para a poesía amorosa occidental durante os séculos XVI e XVII.

Os antecedentes do petrarquismo deben buscarse en dúas tendencias desenvolvidas en Italia durante a primeira metade do século XIII:

• A Poesía Trobadoresca Provenzal

  A relación amorosa entre o poeta e a dama aparece como imposible, case sempre porque ela está casada e, ademais, adoita ser dun rango superior. Ao namorado só lle queda amala en segredo e servila, nunha relación análoga á que existe entre o vasalo e o señor feudal. Da dama só pode esperar algún sorriso ou mirada amable ou algunha outra atención moi discreta.

• O Dolce Stil Nuovo

  Ten lugar en Florencia, con autores como Dante. Fronte á nobreza de sangue e de títulos herdados, defende a nobreza de corazón, propia do home que alcanza o seu valor a través do mérito e do esforzo.

  Estes poetas crean un canon de beleza feminina que permanecerá vixente durante séculos na literatura e na arte: cabelo louro, pel branca, ollos claros, meixelas rosadas, colo longo e estilizado...

  Este novo estilo introduce tamén innovacións formais que arraigarán no Renacemento: o verso hendecasílabo (11 sílabas) e a súa combinación co heptasílabo (7 sílabas).

Dante Alighieri

O florentino Dante Alighieri (1265-1315), na liña do dolce stil nuovo, céntrase na figura de Beatriz, a quen coñeceu cando ambos eran aínda nenos.

En 1290 morre Beatriz e o poeta cae nunha profunda crise, aínda que pouco despois casa con Gemma di Manetto, coa que ten catro fillos. O mesmo ano da súa morte remata a que será a súa grande obra:

A Divina Comedia

A estrutura da obra xira arredor do número tres (símbolo da Trindade), pois está dividida en tres libros: Inferno, Purgatorio e Paraíso, formados por 33 cantos cada un. O Inferno é un profundo pozo, o Purgatorio é un monte onde os seus habitantes expían as súas culpas en espera da súa salvación, e o Paraíso é onde Dante atopa a Beatriz. No formal, a obra afianza o uso do hendecasílabo na poesía culta e crea a distribución en tercetos encadeados.

Francesco Petrarca

A obra lírica de Francesco Petrarca (1307-1374) recóllese case totalmente no Cancioneiro, no que case todas as composicións son sonetos, estruturadas en dúas partes: as dedicadas á vida de Laura e as dedicadas á súa morte.

A poesía de Petrarca insiste na descrición, tanto física como interior, da amada, superando así a visión moito máis abstracta da muller na poesía medieval. Non obstante, o verdadeiro centro de interese é a análise detallada dos sentimentos que ela inspira no poeta. Tamén se debe destacar o papel que xoga a natureza como escenario do seu estado de ánimo.

En Petrarca converxen dúas importantes correntes de renovación cultural propias do Renacemento:

• A filosofía neoplatónica
• A renovación poética do dolce stil nuovo

A Narración en Prosa: O Nacemento do Relato Moderno

Cando falamos de Renacemento, estamos a falar, cronoloxicamente, do século XVI, aínda que en Italia xa se aprecian moitos dos seus trazos no século XIV. É neste século onde se encadra a figura de Giovanni Boccaccio.

Giovanni Boccaccio (1313-1375)

Nace en Florencia. Namórase dunha dama que podería ser María d'Aquino, unha filla natural do propio rei de Nápoles. A moza, que aparece na obra de Boccaccio baixo o nome de Fiammetta, farao sufrir enormemente cos seus desdéns e infidelidades. Estamos ante unha obra realista, onde os lugares e a época son os do autor e se ven as reaccións psicolóxicas dunha muller que actúa por despeito. A angustia que reflicte o libro é a do propio escritor, xa que na realidade foi el quen padeceu o abandono que sofre Fiammetta no libro.

Pero a obra que realmente o consagra como o maior prosista do Renacemento italiano foi sen dúbida o Decamerón. Nel recóllense os cen relatos narrados ao longo de dez días por dez mozos que se refuxiaron nunha vila campestre da peste negra que asolou Florencia en 1348, ao estilo de As mil e unha noites e outras narracións orientais.

A temática da obra é variada: cómica, tráxica, erótica... Predomina a ambientación realista e a súa intención non é moralizante, como era habitual, senón satírica e festiva. Trátase dunha obra de entretemento, afastada por completo do didactismo propio da literatura medieval.

Jacopo Sannazaro (1456-1530)

En Italia, Jacopo Sannazaro escribiu a mellor novela pastoril renacentista, A Arcadia (1504), obra que desencadeou unha serie interminable de imitacións. O protagonista retírase a Arcadia, bucólica rexión grega cantada polos poetas, para esquecer as súas penas amorosas. Alí vive entre ninfas e pastores ata coñecer a morte da súa amada. Nesta obra establécense os trazos da novela pastoril: os protagonistas son pastores que expoñen as súas penas e idealízase a paisaxe (locus amoenus).

François Rabelais

En Francia destaca a prosa de François Rabelais, autor de Gargantúa e Pantagruel, que narra en cinco libros a historia dunha dinastía de xigantes bondadosos, reis da súa bisbarra, e persegue a risa.

Miguel de Cervantes

En España, o principal narrador dos séculos XVI e XVII foi Miguel de Cervantes. As innovacións de El Quijote son tan importantes que converterán a obra en punto de referencia do xénero novelístico a partir do século XVII.

Teatro Clásico Europeo e o Teatro Isabelino en Inglaterra

O influxo renacentista constitúe un impulso sen precedentes para a lírica e tamén para a narrativa, pero non tanto no teatro, que en xeral tarda algo máis en desenvolverse. En toda Europa persiste un teatro relixioso de raíz medieval que irá dando paso a outro de carácter lúdico.

Teatro en Francia

Cara a 1550, comeza a notarse a influencia da commedia dell'arte, forma dramática na que uns personaxes moi definidos improvisan o seu texto sobre unha trama prevista (cannovaccio).

Pero cara a 1630 impóñense os preceptistas, que desexan un teatro que cumpra os preceptos aristotélicos e se inspire en modelos clásicos. Esta reacción viuse apoiada pola publicación de O discurso do método, de René Descartes, que avoga pola razón como ferramenta para comprender o mundo. Esta etapa, coñecida como Clasicismo, será a máis importante do teatro francés.

As características deste teatro parten do respecto polas tres unidades (tempo, lugar e acción) e o regreso aos cinco actos ou xornadas. Establécese unha ríxida separación formal entre traxedia (sempre en verso) e comedia (en verso ou prosa), que ademais reparten os papeis: os nobres para a traxedia e os plebeos ou burgueses para a comedia.

Pierre Corneille

A súa obra O Cid (1636), escrita á marxe dos preceptos, provocou tantas críticas que decidiu axustarse ás normas clásicas.

Jean Racine

O amor vese como un sentimento destrutivo e os seus personaxes vense atrapados en conflitos interiores provocados polas súas paixóns. Destaca a súa obra Fedra.

Molière (1622-1673)

A comedia alcanza o seu máis alto cume da man de Molière. Ao estilo da commedia dell'arte, as súas comedias búrlanse con desenfado dos poderosos aristócratas e burgueses e, a miúdo, as súas obras son prohibidas. Entre as súas obras destacan Tartufo, unha sátira contra a hipocrisía relixiosa; O misántropo, que se burla da alta sociedade parisiense; ou O avaro, que ten como protagonista un burgués viúvo e obsesionado coa posibilidade de ver minguada a súa fortuna. En todas elas se critican os matrimonios de conveniencia e o abuso da autoridade paterna. A súa última obra foi O enfermo imaxinario, na que un burgués hipocondríaco malgasta a súa fortuna con médicos ridículos e incompetentes. Durante unha representación desta obra, Molière (que encarnaba ao enfermo) sufriu un ataque e morreu sobre o escenario.

Teatro en Inglaterra: O Teatro Isabelino

Hai que esperar ata ben entrado o século XVI para atopar un teatro cortesán e un teatro popular, a partir do cal se desenvolve o denominado teatro isabelino, así chamado por xerarse baixo o reinado de Isabel I (1559-1603). En Inglaterra, o teatro considerábase unha actividade inmoral, polo que os edificios destinados ás representacións debían estar situados fóra das cidades. É o caso de O Globo, nos arredores de Londres, que albergou moitas obras de Shakespeare.

Os autores británicos non seguen os preceptos clásicos. As súas obras rompen as tres unidades, mesturan o cómico e o tráxico, combinan a prosa co verso, e fan convivir sobre as táboas a personaxes nobres e plebeos. Aparece un novo personaxe, o clown ou gracioso, que alivia a tensión dramática nas obras.

Mencionar autores como Thomas Kyd, que se considera un antecedente de Hamlet.

William Shakespeare (1564-1616)

É o autor máis emblemático deste período, non só en Inglaterra senón en toda Europa. Naceu en Stratford-upon-Avon. Casou aos dezaoito anos e tivo varios fillos. Dise que na capital comezou gardando cabalos á porta dos teatros, para facerse logo actor. Debeu de pertencer a varias compañías, pero pronto posuirá a súa propia, que se instalará no Teatro do Globo a partir de 1599.

Destacan títulos como: Romeo e Xulieta, Hamlet, Otelo, O rei Lear, Macbeth, O soño dunha noite de verán e moitos outros converteranse co tempo en patrimonio da humanidade, influíndo enormemente na literatura e na cultura posterior. A Shakespeare chégalle a morte o día en que había de cumprir 52 anos (23 de abril de 1616). Ese mesmo día morre en España Cervantes.

A produción teatral de Shakespeare agrúpase en tres grandes grupos:

• As comedias: Adoitan estar construídas sobre un enredo de raíz clásica, ao estilo de Plauto e Terencio: os argumentos baséanse nalgún malentendido ou engano, e sempre teñen un final feliz. Destaca O soño dunha noite de verán.
• As obras históricas: O pobo gozaba coñecendo os sucesos do seu pasado máis sanguento. Destacan: Ricardo III, Henrique IV ou Henrique VIII e Xulio César.
• As traxedias: Concéntranse entre 1601 e 1606, e entre elas destacan Romeo e Xulieta, Otelo ou O rei Lear. En todas elas aparecen personaxes arrastrados por paixóns como o amor xuvenil, os celos ou a ambición. Pero quizais sexa Hamlet (1603) a obra que con máis fortuna pasou á posterioridade.

Teatro en España

En España non se respectan as tres unidades (tempo, lugar e acción). Os dramaturgos máis importantes da literatura española do século XVII son Lope de Vega, Tirso de Molina e Calderón de la Barca.