Localismos e dialectalismos do galego: variantes fonéticas, morfosintácticas e áreas dialectais

Hai localismos léxicos, palabras propias dunha zona que non se usan noutras pero que son admitidas na lingua estándar: golpe (raposo). E hai variantes dialectais, dialectalismos, que non son recollidas na lingua normativa.

Rasgos fonéticos

Son fonéticos:

• O seseo: sapato, lus, por zapato, luz
• A gheada: ghato, reghalo, por gato, regalo
• O ditongo -ui-: truita, muito, por troita, moito
• As formas en cua ou gua: cuando, guardar, por cando, gardar

Rasgos morfosintácticos

Son morfosintácticos:

• Os plurais de formas con -ns: cas (caes/cais) ou ladrós (ladrois), para cans, ladróns
• As formas en -án e -á: o irmao / irmau, o irmá, a irmán, fronte ao normativo o irmán, a irmá
• Os demostrativos: iste, ise, aquil, eso, fronte a este, ese, aquel, iso
• As terminacións verbais: andais, andandes, andás

Bloques dialectais

1. Bloque oriental

• Plural en -n: cais (cans), pantalois (pantalóns)
• Sufixo -iño: camín (camiño), paxarín (paxariño)
• Grupo -ua-: cuatro (catro), cuando (cando)
• Baxo (baixo), caxa (caixa)

Exemplos: gústanme esas canciois // O gato é moi bonitín // O meu vecín ten cuatro cais // Mira aí, ta guardado na caxa

Áreas do bloque oriental

• Asturiana: artigo el/l', avolo (avó), mulin (muíño). Ex.: l'avolo ta n'el mulín
• Ancaresa: vogais nasais
• Zamorana: collí (collín), partí (partín)

2. Bloque central

• Non seseo: luz, dez, empezar, dicir
• Sufixo -ao: mao, irmao, chao (man, irmán, chan)
• Plural en -n: cas (cans), leós (leóns), ladrós (ladróns), calcetís (calcetíns)
• Alguna gheada

Exemplos: a meu irmao caeulle a tixola ao chan.

Áreas do bloque central

• Mindoniense: cimo (grelo)
• Lucuauriense: bibe (bebe)

3. Bloque occidental

• Gheada: logho (logo), amigha (amiga), Lugho (Lugo)
• Seseo total: disir (dicir), cosiña (cociña), des (dez), ou seseo só en final de sílaba: lus (luz) mais facer
• Sufixo -an: man, irmán, castelán, chan
• Plural en -n: uns, algúns, leóns, calcetíns

Exemplos: acende a lus da cosiña // Os tighres non son curmáns dos leóns // Ese xa caeu des veces ao chan

Áreas do bloque occidental

• Fisterrá: cheísmo (só che como pronome, non te)
• Pontevedresa
• Baixo Miño: teísmo (só te, non che)