Marco Tulio Cicerón: Vida, Obra e a Arte da Oratoria Latina

Cicerón: Vida e Traxectoria Política

MARCO TULIO CICERÓN: Naceu en Arpino no ano 106 a.C. dunha familia pouco coñecida, pero acomodada, pertencente á clase dos cabaleiros rurais. O seu pai estimaba a formación grega. Realizou os seus estudos superiores en Roma, onde coñeceu as mentes máis preclaras da súa época. Era unha persoa ávida de saber, dotada dunha grande intelixencia e agudeza intelectual e con pretensións de acceder á vida pública.

Formación e Ascenso Político

A súa primeira formación oratoria chegou con Apolonio Molón de Rodas, que se atopaba á sazón en Roma, como tamén exercería un poderoso influxo sobre a súa oratoria o famoso Hortensio. Realizou estudos de xurisprudencia e tamén, desde moi novo, aplicouse ao estudo da filosofía, na idea de que ao orador se lle debe esixir sapientia filosófica. Entre os seus mestres estiveron o epicúreo Fedro e o académico Filón de Larisa; en Grecia e Asia Menor, onde viaxou para proseguir os seus estudos de filosofía, recibiu ensinanzas do famoso estoico Posidonio e do ecléctico Antíoco de Ascalón.

Non lle foi fácil acceder ás maxistraturas (os nobiles mirábano con certo desprezo como homo novus que era), pero o fixo, e ademais, suo anno, do que non tiña reparos en vangloriarse. Foi cuestor en Sicilia no 75 a.C. (os sicilianos apelarían a el polo caso de malversación de fondos protagonizado por Verres no 70 a.C.), edil no 69 a.C., pretor no 66 a.C., e como tal apoiou a Pompeio para que se lle concedese a ampliación do seu mando a toda Asia, o que lle valeu á súa vez o apoio dos cabaleiros, clase da que el mesmo procedía.

O Consulado e a Conxuración de Catilina

Por último, chegou a ser cónsul no 63 a.C., e no exercicio do seu cargo descubriu e sufocou unha conspiración, a de Catilina (denunciado mediante catro discursos, Catilinariae), polo que lle foi conferido o título de pater patriae. En política defendeu a concordia ordinum, a colaboración harmónica das diversas clases para o sostemento das institucións republicanas. Pero granxeou tanto as iras dos optimates (conservadores), coma dos populares (demócratas). Uns por ter apoiado a Pompeio, outros polo seu ditame de pena de morte contra os partidarios de Catilina.

Exilio e Últimos Anos

Ao formarse o triunvirato con Pompeio, Craso e César, este último buscou a amizade de Cicerón sen conseguilo, polo que pagaría as consecuencias: foi desterrado por mediación do tribuno da plebe Clodio a causa da execución ilegal de cidadáns romanos (Catilina e os seus partidarios) e os seus bens confiscáronse. No 57 a.C. regresou a Roma a petición da Asemblea do pobo, cargado de escepticismo perante a súa antiga idea de colaboración entre as clases, que substituíu pola do consensus omnium bonorum, reunión dos nobiles dignos de chamarse así xunto aos homes de ben, ante todo da clase dos cabaleiros.

No ano 51 a.C. foi procónsul de Cilicia, onde actuou con xustiza e mesmo obtivo algúns triunfos militares contra os partos. Antes de estalar a guerra civil tratou de mediar entre os adversarios sen éxito, e durante o transcurso desta inclinouse polo bando de Pompeio. Cando este foi derrotado, César tratou a Cicerón con benevolencia. A partir dese momento dedicouse máis ás letras ca á política. Tras o asasinato de César, Cicerón retornou á política, apoiando a Octavio e opoñéndose con forza a Antonio, pero Octavio deulle as costas cando Antonio, contra o que Cicerón botara duras invectivas, pediu a súa proscrición. No 43 a.C., partidarios de Antonio detivérono cando intentaba fuxir e asasinárono.

A Obra de Cicerón

Cartas e Correspondencia

A verdadeira personalidade de Cicerón ponse de manifesto na súa correspondencia. Consérvanse máis de novecentas cartas, parcialmente redescubertas por Petrarca a mediados do século XV. Os temas que abarcan as cartas de Cicerón, privadas ou públicas, son moi variados: acontecementos íntimos ou familiares, oficiais, políticos, etc.

• Epistulae ad familiares: 16 libros (62-43 a.C.) agrupados por destinatarios.
• Epistulae ad Atticum: 16 libros publicados por Ático tras a morte de Cicerón.
• Epistulae ad Quintum fratrem: 3 libros de correspondencia co seu irmán Quinto.
• Epistolae ad Marcum Brutum: Orixinalmente en 9 libros, consérvanse algunhas.

Os Discursos

Cicerón puxo en práctica os seus principios sobre retórica nos seus propios discursos, que se converteron en obras literarias. Consérvanse máis de cincuenta.

Discursos Xudiciais

Predominan os de defensa: Pro Archia poeta, Pro Roscio, Pro Murena, Pro Milone... Tamén destacan os de acusación como as Verrinas (In Verrem), contra o propretor de Sicilia.

Discursos Políticos

• Catilinarias: Catro discursos cos que abortou a conxuración de Catilina (63 a.C.).
• Filípicas: 17 discursos contra Marco Antonio, que acabarían sendo a causa da súa morte.

Tratados de Retórica

Cicerón recompilou o saber grego e a súa experiencia persoal en obras fundamentais:

• De oratore: Sobre a formación integral do orador.
• Orator: Retrato do orador ideal.
• Brutus: Historia da elocuencia grega e romana.
• De optimo genere oratorum: Sobre o mellor tipo de elocuencia.

Locucións Latinas Esenciais

• Noli me tangere: “Non me toques”.
• Non plus ultra: “Nada máis alá”.
• Nosce te ipsum: “Coñécete a ti mesmo”.
• Panem et circenses: “Pan e circo”.
• Primus inter pares: “O primeiro entre iguais”.
• Referéndum: “Para consultar”.
• Si vis pacem, para bellum: “Se queres a paz, prepara a guerra”.
• Stricto sensu: “En sentido estrito”.
• Ultimátum: “Último aviso, último prazo”.
• Urbi et orbi: “Para a cidade (Roma) e para o mundo” (bendición papal).
• Ut infra: “Como abaixo”.
• Verbi gratia (V.gr.): “Por exemplo”, “pola graza da palabra”.
• Vice versa: “Ao revés”, ao contrario.
• Viva voce: “De viva voz”.

Etimoloxía e Toponimia

• Poio: De podium “altura, montículo”.
• 51. Pombal: De palumbalem “lugar onde hai moitas pombas”.
• 52. Ponferrada: De pontem ferratam “ponte con armazón de ferro”.
• Tarragona: Do nome romano Tarracona (lat. clásico Tarraco).
• 64. Touro: Relacionado con taurum ou a base oronímica *tauro- “lugar elevado”.
• 65. Triacastela: Do neutro plural latino “tres castros”.
• 66. Veiga: Orixe prerromana ou vasca (baika), “terreo húmido á beira do río”.
• 67. Vic/Vich/Vigo: Derivados de vicum “aldea”.
• 68. Vilaboa: De villam bonam “a boa vila”.
• 69. Vilachá: De villam planam.
• 70. Vilagarcía: De villam e o nome García.
• Vilalba: De villam albam. Raíz *alb- “altura”.
• 72. Vilameá/Vilameán: De villam medianam, “lugar a media altura”.
• 73. Xestoso/Xestosa: De ginestosum, lugar onde abonda a xesta.
• 74. Xunqueira: De juncariam (de juncum “xunco”).
• 75. Zaragoza: De Caesaraugustam.

A Arte da Oratoria

Partes da Oratoria

1. Inventio: Busca de ideas e argumentos.
2. Ordo ou dispositio: Distribución das ideas no discurso.
3. Elocutio: A «roupaxe lingüística» e figuras retóricas.
4. Memoria: Dominio do discurso sen lectura.
5. Pronuntiatio, declamatio o actio: Exposición oral, voz e ademáns.

Partes do Discurso

1. Exordium: Comezo para gañar a simpatía (benevolentiam captare).
2. Narratio: Exposición dos feitos. Debe responder a: quis, quid, cur, ubi, quando, quemadmodum, quibus adminiculis.
3. Argumentatio: Confirmación (probatio) e refutación (refutatio).
4. Epilogus ou peroratio: Recapitulación final e apelación aos sentimentos.

O orador debe docere (instruír), delectare (deleitar) e movere (impresionar) para acadar a finalidade última: persuadere (convencer).