Marx e Nietzsche: Conceptos Fundamentais e Legado Filosófico

O Traballo Alienado

O texto **analiza o concepto de alienación do traballo humano**, unha das pezas centrais do pensamento de Karl Marx. A **alienación** refírese á **desconexión entre o traballador e o produto do seu traballo**, así como á **perda de control sobre a súa propia actividade laboral**. Marx sostén que no sistema capitalista, o traballo non é unha realización da esencia humana, senón unha **actividade forzada e externa que deshumaniza ao traballador**. Este fenómeno é especialmente relevante no contexto da **Revolución Industrial do século XIX**, onde as condicións laborais eran precarias e os obreiros carecían de dereitos básicos.

Dimensións da Alienación Marxista

• Alienación respecto ao produto do traballo: o traballador non posúe o que produce, senón que este pasa a mans do capitalista, converténdose nun obxecto alleo e hostil.
• Alienación respecto á actividade produtiva: o traballo non é unha actividade libre e creativa, senón unha obrigación imposta que reduce ao traballador a unha mera ferramenta.
• Alienación respecto á natureza: o traballador perde a conexión coa natureza, que deixa de ser un espazo de realización para converterse nun recurso explotable.
• Alienación respecto aos outros seres humanos: así, as relacións sociais transfórmanse en relacións de competencia ou dominación, perdéndose a cooperación e a solidariedade.

Por outra banda, Marx critica o sistema capitalista por converter o traballo nun **mecanismo de explotación**, onde a **plusvalía** (o valor engadido polo traballador que non se lle paga) é apropiada polo capitalista. Isto xera unha **contradición inherente ao sistema**: mentres os capitalistas acumulan riqueza, os traballadores afúndense na pobreza, creando unha **tensión social** que, segundo Marx, levará á súa caída.

Finalmente, a análise de Marx sobre o **traballo alienado** revela as **contradicións do capitalismo** e a súa incapacidade para garantir unha vida digna aos traballadores. A solución que propón é a **transformación revolucionaria do sistema**, co obxectivo de establecer unha **sociedade comunista** onde os medios de produción sexan colectivos e o traballo recupere o seu carácter humanizador. Este texto non só é unha crítica á economía política, senón tamén un **chamamento á acción** para superar a alienación e construír unha sociedade máis xusta.

A Ideoloxía Alemá

En A Ideoloxía Alemá, Marx e Engels realizan unha **crítica profunda ao idealismo filosófico alemán**, representado por figuras como Hegel, Feuerbach e Bauer. O texto marca un punto de inflexión no pensamento marxista, pois aquí formulan as bases do **materialismo histórico**, unha teoría que explica a historia a partir das **condicións materiais e económicas da sociedade**. Marx rexeita a idea de que as ideas ou a conciencia determinen a realidade, e en troques propón que é a **vida material**, o **proceso produtivo**, o que configura as estruturas sociais e culturais.

Conceptos Clave: Infraestrutura e Superestrutura

Infraestrutura

A base económica da sociedade, composta polas **forzas produtivas** (medios de produción e forza de traballo) e as **relacións de produción** (organización do traballo e propiedade).

Superestrutura

As institucións políticas, xurídicas, culturais e ideolóxicas que xustifican e reproducen o sistema económico dominante.

A crítica central do texto é contra a **ideoloxía alemá**, que Marx considera unha forma de **falsa conciencia** que oculta as contradicións reais do sistema capitalista. Por exemplo, a relixión, a moral ou a filosofía presentan a desigualdade como algo natural ou divino, evitando así que os traballadores cuestionen a súa explotación. Feuerbach, aínda que avanza cara a un materialismo, cae nunha abstracción ao falar do "**home xenérico**" sen considerar as condicións históricas concretas. Marx propón unha **filosofía práctica**, a **praxe**, que non só interpreta o mundo senón que busca transformalo. A ideoloxía non se supera con ideas, senón coa **acción revolucionaria** que cambie as estruturas materiais da sociedade.

En conclusión, A Ideoloxía Alemá é un texto fundacional do marxismo, pois establece as **bases teóricas para a loita contra a explotación capitalista**. Marx demostra que as **ideas dominantes son as da clase dominante**, e que a verdadeira emancipación require unha **transformación radical das relacións de produción**. A obra non só é unha crítica filosófica, senón tamén un chamamento á acción política, subliñando a necesidade dunha **conciencia de clase** que cuestione a orde establecida e loite por unha **sociedade sen clases**.

Nietzsche: A Crítica ao Nihilismo e a Desvalorización Occidental

Este texto presenta a **crítica nietzscheana ao nihilismo**, que pivota sobre o derrubamento da crenza nunha realidade alén o mundo sensible e os conceptos clave de verdade e ser. Faise patente a **desvalorización da cultura occidental** e as súas consecuencias devastadoras na psicoloxía do home medio: un **baleiro de valores** no que o home occidental se afunde sen remisión.

Este texto introduce a **crítica radical de Nietzsche á cultura occidental** a través da súa diagnose do **nihilismo**. Esta crítica xira arredor do rexeitamento dos fundamentos tradicionais da metafísica occidental —nomeadamente, a crenza nun **mundo suprasensible** e nunha **verdade obxectiva**— que, para Nietzsche, representan unha **negación da vida**. O **nihilismo**, segundo Nietzsche, é o estado no que a humanidade cae tras perder a fe nos **valores tradicionais** que sostiñan a cultura occidental (Deus, a verdade absoluta, o ben universal). Esta perda non leva, nun primeiro momento, á liberdade, senón ao **baleiro**: os homes quedan sen guieiros, sen un horizonte de sentido.

Nietzsche denuncia que esta desvalorización é resultado da propia evolución da cultura occidental, que comeza con **Sócrates e Platón**, continúa co **cristianismo** e culmina co **racionalismo moderno**. Todos estes sistemas, ao priorizar o mundo intelixible fronte ao sensible, o espiritual fronte ao corporal, están enfrontados á **vida real, concreta, dionisíaca**.

Neste contexto, A Gaia Ciencia (1882), obra central do chamado **período ilustrado de Nietzsche** (ou “filosofía da mañá”), expón unha nova forma de coñecemento e de vivir: o saber dos **espíritos libres**, que son capaces de **transvalorar os valores**, é dicir, de destruír os valores vellos e decadentes e crear uns novos que estean a favor da vida. A obra afástase da linguaxe sistemática tradicional e adopta un **estilo aforístico, poético e fragmentario**, expresando así un novo xeito de facer filosofía: asistemático, vitalista e intuitivo.

Ideas Nucleares en A Gaia Ciencia

• A morte de Deus: metáfora da caída dos valores tradicionais.
• O eterno retorno: afirmación do valor infinito de cada instante.
• A vontade de poder: como esencia da vida.
• O superhome: como figura que crea novos valores.

Tamén aparece unha **crítica á ciencia positivista**, que para Nietzsche continúa o espírito ascético e a represión da vida: a ciencia non describe o mundo tal como é, senón que o interpreta segundo os seus intereses. A **verdade** é, pois, unha **ficción útil**, unha ilusión colectiva.

En resumo, este texto formula o paso da **crítica destrutiva ao proxecto construtivo de Nietzsche**: da denuncia do nihilismo e a decadencia cultural á aposta pola **creación artística, poética e vital dun novo mundo de sentido**. A Gaia Ciencia é, así, o canto do filósofo que, tras anunciar a morte de Deus, se prepara para crear unha **nova humanidade libre, autónoma e afirmadora da vida**.

Nietzsche: O Eterno Retorno e a Afirmación da Vida

Este texto céntrase nun dos conceptos máis complexos e profundos da filosofía de Nietzsche: o **eterno retorno**, que constitúe, segundo o propio autor, a “proba suprema” para o ser humano e a culminación do seu pensamento.

Dous Niveis do Eterno Retorno

• No plano ontolóxico, Nietzsche, influído pola física da súa época, argumenta que se o universo é finito en materia e enerxía, pero o tempo é infinito, entón as combinacións posibles de realidade terán que repetirse infinitamente. Esta é unha visión cíclica do tempo que se opón á visión lineal e progresiva do cristianismo e do racionalismo ilustrado. Así, cada instante da nosa vida xa ocorreu e volverá ocorrer infinitamente.
• No plano ético, o eterno retorno é unha proba existencial: vivirías esta mesma vida, con todos os seus momentos, dores e ledicias, infinitas veces? Se a resposta é si, entón aceptas a vida como é, con toda a súa traxedia e beleza. Esta aceptación plena é o que Nietzsche chama amor fati (“amor ao destino”), e é a actitude do home dionisíaco, do superhome.

O texto salienta as dúas reaccións posibles ante esta idea: **desesperación ou exaltación**. Para os débiles, escravos da moral tradicional e da esperanza nun mundo mellor no máis alá, o eterno retorno é insoportable: repite unha vida que consideran miserable. Pero para os fortes, para aqueles que afirman a vida tal como é, sen necesidade de promesas celestes, o eterno retorno é unha **celebración**.

O **eterno retorno** funciona así como o **criterio supremo da nova moral** proposta por Nietzsche: só debe facerse aquilo que se desexe repetir eternamente. Isto implica unha enorme **responsabilidade moral e vital**, afastada de mandamentos externos e baseada unicamente na afirmación da propia vontade e da propia vida.

En definitiva, o **eterno retorno** non é só unha tese filosófica sobre o tempo, senón unha **máquina ética** que distingue os homes superiores dos inferiores, os creadores de sentido dos que buscan consolo en falsas transcendencias. É a **afirmación definitiva da vida**, do mundo sensible, do aquí e agora, fronte á negación da vida que caracteriza á cultura occidental.

Contextualización e Vixencia dos Filósofos

Karl Marx

Contextualización

Karl Marx naceu en 1818 en Trèveris, Prusia. Estudou Dereito, Filosofía e Historia, e en Berlín achegouse á esquerda hegeliana. Foi xornalista e, tras a censura do seu xornal, trasladouse a París, onde coñeceu a Engels, co que iniciou a formulación do **materialismo histórico**. Expulsado de varios países pola súa actividade revolucionaria, instalouse definitivamente en Londres en 1849. Alí dedicouse á loita política e ao estudo da economía. Participou na fundación da **Primeira Internacional** e dirixiu a **Comuna de París**. As súas obras máis destacadas son O capital (1867), onde analiza o sistema capitalista, e o Manifesto comunista (1848), no que defende o **socialismo científico**.

Vixencia

O **marxismo** foi a corrente filosófica máis influente do século XIX e inspirou grandes cambios políticos no século XX. Tras a morte de Marx, xurdiron dúas correntes: a **socialdemócrata**, que defendía a vía democrática, e a **ortodoxa**, que apostaba pola revolución. O marxismo acabou converténdose nunha ideoloxía, ao igual que o antimarxismo. A pesar das críticas, influíu na **conquista dos dereitos sociais** e segue sendo clave para entender a sociedade moderna.

Friedrich Nietzsche

Contextualización

Friedrich Nietzsche naceu en 1844 en Röcken (Alemaña). Tras a morte do seu pai, criouse nun ambiente piadoso e feminino. Estudou **filoloxía clásica** e foi profesor na Universidade de Basilea. Influído por Schopenhauer e Wagner, despois afastouse de ambos. A súa saúde foi sempre delicada, e en 1879 xubílase anticipadamente. Nos anos seguintes viaxa por Europa e escribe as súas obras máis importantes. En 1889 sofre un **colapso mental** en Turín e xa non recupera a lucidez. Morre en 1900, coidado pola súa nai e a súa irmá.

Vixencia

Nietzsche propón unha **nova forma de vivir baseada na afirmación da vida**, máis alá da crítica aos valores tradicionais. Influíu no **vitalismo**, **existencialismo** e no pensamento do século XX, sendo un dos “**filósofos da sospeita**” xunto a Marx e Freud. As súas ideas foron malinterpretadas, sobre todo polo **nazismo**, que distorsionou conceptos como o **superhome**. En realidade, Nietzsche animaba a romper con todo dogma, incluso co seu propio.