Panorama da Literatura Medieval Galega: Cantigas, Prosa e Contexto Histórico

Cantigas de Santa María: Poesía e Devoción na Idade Media Galega

• 427 cantigas dedicadas á Virxe María, promovidas por Afonso X.
• Relatan milagres e intervencións marabillosas da Virxe para fomentar o seu culto.

Códices Principais das Cantigas de Santa María

• Toledo: 128 cantigas con notación musical.
• Escorial (T): 193 cantigas e 1264 miniaturas.
• Florencia: 104 cantigas (incompleto, faltan notas e miniaturas).
• Escorial (E): 417 cantigas con música, coñecido como códice dos músicos.

Fontes das Cantigas de Santa María

• Lendas medievais, coleccións marianas en latín e linguas romances.
• Relatos de santuarios peninsulares e tradición oral.
• Cantigas autobiográficas de Afonso X.

Clasificación das Cantigas de Santa María

• Narrativas: Relatan un pecado ou perigo resolto pola Virxe. Estrutura fixa con refrán repetitivo.
• Lírica:
  • Loanza: Inspiradas na cantiga de amor trobadoresca.
  • Litúrxicas: Oracións e loanzas a María (milagres, críticas a pecadores, festas marianas).

A Prosa Medieval en Galego-Portugués

Primeiros Textos Escritos

• Noticia de Torto (1212)
• Foral de Castro Caldelas (1228)

Materias Narrativas Principais

• Materia de Bretaña: Rei Artur, Santo Graal (Libro de Merlín, Demanda do Graal).
• Materia de Troia: Guerra de Troia (Crónica Troiana, Historia Troiana).
• Ciclo Carolinxio: Carlos Magno e os seus cabaleiros (Miragres de Santiago).

Prosa Xurídica e Didáctica

• Crónica Xeral Galega
• As Sete Partidas (traducións xurídicas).

Cantigas de Escarnio e Maldicir: Sátira na Corte Medieval

Características Principais

• Xénero burlesco e satírico, moi popular na corte medieval.
• Reflicten as contradicións e moralidade da época.

Esquema Típico das Cantigas de Escarnio e Maldicir

1. Enunciación: Introdución do tema.
2. Paralelismo Narrativo: Repetición con variacións.
3. Glosa Irónica: Interpretación humorística.

• Uso de ironía, xogos de palabras e léxico vulgar (contraposto ao das cantigas de amor).

Tipos de Cantigas Satíricas

• Escarnio: Xogos de palabras e dobres sentidos (diloxía).
• Maldicir: Burla directa e explícita, sen dobres sentidos.

Principais Temas Satíricos

• Sexo e obscenidade (moitas cantigas sobre soldadeiras, mulleres asociadas a xograres).
• Defectos físicos e costumes da sociedade.
• Sátiras políticas e morais.
• Críticas a certos grupos sociais (médicos, cregos, novos ricos).
• Parodias doutras cantigas ou textos relixiosos.

Outros Xéneros Relacionados coa Lírica Medieval

• Tenzón: Debate en forma de diálogo entre dous autores.
• Lais: Relatos inspirados na materia de Bretaña.
• Pranto: Expresión de dor pola morte de alguén.
• Descordo: Poema con irregularidade métrica para mostrar desacougo.
• Pastorela: Un cabaleiro namórase dunha pastora e tenta conquistala.

Galicia a Fins da Idade Media e os Séculos Escuros

Contexto Histórico

• En 1230, Fernando III une Galicia, León e Castela, ampliando os dominios cristiáns.
• Coa chegada da dinastía Trastámara no século XIV comeza a desgaleguización da nobreza e da Igrexa.
• Os Reis Católicos centralizan o poder en Castela, impoñéndose o castelán como lingua oficial.
• Galicia perde poder político e queda nunha posición marxinal.

Separación do Galego-Portugués

• Portugal (ao sur do Miño): Forma un reino propio e estandariza o idioma en Lisboa. O portugués expándese por África, Asia e América.
• Galicia (ao norte do Miño): O galego perde uso escrito e queda reducido ao ámbito oral.

Epígonos Trobadorescos (Poetas Tardíos)

• Seguiron creando poesía trobadoresca nos séculos XV e XVI.
• En Castela: Cancioneiro de Baena.
• En Portugal: Cancioneiro Xeral de García de Resende (1511).

Os Séculos Escuros (XVI-XVIII)

• Galicia perde apoio político e cultural, e a literatura en galego entra en decadencia.
• O castelán substitúe ao galego nos documentos administrativos e na literatura culta.
• Sen mecenas nin cortes, o galego queda limitado á transmisión oral.

Literatura Culta no Galego Medio

• Prosa:
  • Historia da Santa Igrexa de Iría (1713-1737).
  • Exequias da Raíña Margarida (1612).
• Poesía:
  • Canción en Loor de Don Diego das Mariñas Parragués.
  • Sonetos en galego incluídos en Exequias da Raíña Margarida.
  • Festas Minervais (concurso poético en Santiago, 1697).
  • Décimas ao Apóstolo Santiago de Frei Martín Torrado.
• Teatro:
  • Entremés Famoso sobre a Pesca no Río Miño (1671), sobre conflitos entre galegos e portugueses polo dereito de pesca.

Literatura Popular

• Vilancicos Galegos: Cancións en verso musicadas con estilo popular (séculos XVII-XVIII).
• Romances Históricos:
  • Pranto da Frouseira (sobre Pedro Pardo de Cela).
  • Romance sobre o saqueo de Cangas polos turcos (1617).

A Ilustración e o Renacemento do Galego

No século XVIII, a Ilustración promove o estudo da realidade galega, pero non revive o galego escrito.

Autores Destacados

• Frei Martín Sarmiento (1695-1772):
  • Defensor do ensino en galego.
  • Denunciou o desprezo pola lingua.
  • Escribiu Coloquio de 24 Gallegos Rústicos (precursor do Rexurdimento).
• Diego Antonio Cernadas e Castro (o Cura de Fruíme).
• Francisca de Isla (1734-1808).
• Frei Benito Feixoo e os seus irmáns.
• Xosé Andrés Cornide (A Filida).
• Entremés Galego de Salvador Roel (1707, primeiro teatro galego impreso).