Perífrasis verbais, preposicións e conxuncións do galego: morfosintaxe e historia (s. XVI–XVIII)

Morfosintaxe: notación e abreviaturas

Tradución: raíz i. VT. stes: MMT (modo, tempo). MNP (número e persoa).

Xerundio e participio

Xerundio - participio: ascendido / aceso; comido / comesto; gastado / gasto; torcido / torto; espertado / esperto; collido / colleito.

Perífrasis verbais

As perífrasis verbais organízanse en varios tipos segundo o seu valor semántico e aspectual.

Temporais

Futuro: ir / haber (de) + infinitivo.

Inminencia: estar a / para / querer + infinitivo.

Modais

Obrigación, probabilidade e dúbida:

• haber que (de) / ter que + infinitivo (obrigación).
• ter (de) / deber (de) / poder + infinitivo (probabilidade / dúbida según contexto).

Pasivas

Pasiva: ser + participio.

Aspectuais

As perífrasis de aspecto permiten precisar a situación temporal da acción. Seguense as principais categorías:

Imperfectiva

Indica unha acción en desenvolvemento ou non finalizada. Exemplos: xerundio (-ndo) / estar a / andar a / levar a / ser a + infinitivo.

Perfectiva

Indica unha acción completada ou finalizada (tamén pode usarse para marcar interrupción): participio / acabar / rematar / vir / deixar(se) / de + infinitivo.

Incoativa

Marca o inicio do proceso: acción no seu comezo.

Reiterativa

Expressa repetición: volver / voltar a + infinitivo; ter + participio.

Terminativa

Indica culminación: chegar / vir a + infinitivo; acabar por + infinitivo.

Preposicións

Preposicións: a, agás, ante, ata, baixo, cabo, canda, con, contra, de, deica, desde, en, entre, malia, para, perante, por, segundo, sen, so, sobre, tras.

Conxuncións

Coordinativas

Copulativas: e, e máis, nin.

Disxuntivas: ou, ou...ou.

Distributivas: xa...xa, ben...ben, que...que, ora...ora.

Subordinativas

Exemplos de distintos tipos de conxuncións subordinantes:

• Adversativas: máis, pero, senón (que), aínda que, non obstante, así e todo, con todo.
• Completivas: que, (se-)que.
• Finais: para que, a fin de que, que.
• Condicionais: se / si, con tal que, conque, a non ser que, a menos que, agás que.
• Causais: porque, como, pois, xa que, posto que, por causa de que, por mor de que.
• Consecutivas: así que, conque, polo tanto, de xeito que.
• Concesivas: aínda que.
• Comparativas: ca, coma, que, como.
• Locativas: onde / onde queira que.
• Temporais: sempre que, ata que, ...
• Modais: conforme, de modo que, como ...

A decadencia do galego

S. XVI / XVII (Idade Moderna)

A difusión do Renacemento fai que as linguas romances se convertan en foco de atención e que aparezan as primeiras gramáticas. O galego só se conserva no plano oral e no nivel popular. Desta época dispoñemos unicamente dalgúns textos literarios e varias cartas. Inicia a invención da imprenta. A Igrexa tivo unha gran responsabilidade neste proceso de asimilación a favor do castelán.

S. XVIII (Ilustración)

Aínda que a situación do galego non mellora, obsérvase certo cambio na consideración da lingua. Realízanse diversas propostas encamiñadas á súa normalización:

• Ensino do galego e o seu uso na educación en Galicia.
• Uso do galego na difusión da doutrina católica.
• Coñecemento da lingua por parte dos funcionarios destinados en Galicia.