Anarquistak, errepublikanoak eta Espainiako langile mugimendua

Anarquistak. Federación de Trabajadores de la Región Española (FTRE) izan zen langile elkarte nagusia. 1881etik aurrera lehen talde anarquistak oinordetzan jaso zituen, eta alderdi politikoen kritika mantendu zuen, politikan parte hartzea baztertuz. Bere taktika «ekintzen bidezko propaganda» izan zen, eta mendearen amaieran hainbat atentatu egin zituen (Cánovasen hilketa 1897an, esaterako), agintarien errepresio gogorra eragin zutenak. Bere inplantazioa oso garrantzitsua izan zen Andaluziako landa eremuan eta Katalunian.

XX. mendearen lehen urteak langile mugimenduaren hazkunde handikoak izan ziren. 1910ean Confederación Nacional del Trabajo (CNT) sortu zen, sindikatu anarquista bat, 1911n 30.000 kide zituena eta 1919an 700.000 kide izatera iritsi zena. Aldi berean, PSOEk bere presentzia handitzen joan zen, nahiz eta mugatua izan udaletan eta Gorteetan (lehen diputatua Pablo Iglesias izan zen, 1910ean, sozialistek eta errepublikanoek batera aurkeztu zirenean). UGTk ere afiliazioa areagotu zuen urte hauetan, 1910ean 40.000 afiliatu izatetik 1921ean 240.000 izatera igaroz.

1875ean monarkia berrezarri ondoren, errepublikanoak jazarri zituzten, eta asko erbesteratuta egon ziren. Monarkiaren aurrean jarrera kritikoa mantendu zuten, baina haien artean ikuspegi desberdinak zeuden. Lehen lider radikal Ruiz Zorrillak oraindik militar pronunciamendu baten bidez monarkia kolpatzeko itxaropena zuen, eta 1886an Villacampak egin zuen huts egindako saiakera babestu zuen.

Bi alderdi berri sortu ziren: Lerrouxen erradikalak eta Melquíades Álvarez eta Azcárateren buruzko erreformistak. Lehenengoek diskurtso demagogikoa erabili zuten, argi definitu gabe, eta monarkia, burgesia eta Eliza kritikatu zituzten. Pixkanaka errepublikanismo kontserbadore baterantz eboluzionatu zuten.

Errejeneracionismo izenarekin ezagutzen da gerra amaitutakoan irtenbideak proposatu zituen iritzi mugimendua, Espainia berritzeko. Talde eta pertsona multzo bat zen, funtsezko ideia batek lotuta: sistema huts egin zuela, baina bere aukera guztiak ez zirela agortu. Irtenbidea sistema hori talde berrientzat irekitzea zen, botere politikoan parte hartzea ahalbidetuz gobernu oligarkikoko gutxiengoak bidea itxita ikusten zutenei. Gaizkia ez zegoen hauteskunde legean, baizik eta alderdietan eta Gorteetan, hauteskundeetako ustelkeria masiboaren ondorioz nazioa ordezkatzen ez zutenetan.

Errejeneracionistek huts egin zuten Espainiako politikan eragiteko saiakeran. Gizartearen pasibotasunak politikarien eraginkortasun eza ikusita, sindikatu-tasa oso baxuek eta abstentzio-ehuneko oso handiek erakutsitakoak, eragin zuen haien proposamenek ez izatea oihartzunik garai hartan. Gainera, errejeneracionistek ez zuten inoiz sortu politika parte-hartzerako tresnarik. Ez zen sortu Costak proposatzen zuen alderdi politiko berria, helburu horretarako beharrezkoa zena.