Μεταρρυθμίσεις και Κοινωνικές Αλλαγές στο Βυζάντιο: Από τα Θέματα στην Εικονομαχία

Β. Εσωτερική Αναδιοργάνωση: Η Εποχή των Θεμάτων

Για την αποτελεσματικότερη διακυβέρνηση του κράτους επιδιώχθηκε μια εκτεταμένη διοικητική μεταρρύθμιση, η δημιουργία των θεμάτων. Τα θέματα αρχικά ήταν στρατιωτικές μονάδες, μετακινούμενες ανά την επικράτεια. Όταν οι μονάδες αυτές απέκτησαν μόνιμη εγκατάσταση, θέματα ονομάστηκαν οι περιοχές εγκατάστασής τους, οι οποίες εξελίχθηκαν σε διοικητικές περιφέρειες.

Δομή και Στρατιωτική Οργάνωση

• Την ανώτατη στρατιωτική και πολιτική εξουσία του θέματος ασκούσε ο στρατηγός.
• Οι στρατιώτες διέθεταν στρατιωτόπια, δηλαδή κτήματα, από τα έσοδα των οποίων εξασφάλιζαν και συντηρούσαν το άλογο και τον οπλισμό τους.
• Το κτήμα και η υποχρέωση για στρατιωτική υπηρεσία μεταβιβαζόταν από τον πατέρα στον πρωτότοκο γιο.

Τα πρώτα θέματα οργανώθηκαν στη Μ. Ασία περί τα μέσα του 7ου αιώνα. Αργότερα ο θεσμός αυτός, που επρόκειτο να αποτελέσει τη βάση της οργάνωσης του Μεσοβυζαντινού Κράτους, επεκτάθηκε και στη Βαλκανική Χερσόνησο.

Κοινωνικές και Διοικητικές Συνέπειες

Τα νέα διοικητικά μέτρα είχαν σημαντικές συνέπειες για το αμυντικό σύστημα και την κοινωνική οργάνωση του Βυζαντίου:

1. Οι μισθοφόροι εξέλιπαν, ενώ οι νέοι στρατιώτες-αγρότες αγωνίζονταν με αυταπάρνηση, επειδή παράλληλα υπερασπίζονταν την ιδιοκτησία τους.
2. Η μικρή και η μεσαία ιδιοκτησία ενισχύθηκαν, καθώς οι μεγάλοι γαιοκτήμονες αποδεκατίστηκαν στις αβαροσλαβικές επιδρομές και τα χέρσα χωράφια τους καταλήφθηκαν από ελεύθερους αγρότες ακτήμονες ή μικροϊδιοκτήτες.

Έτσι, η μεσοβυζαντινή κοινωνία αναδιαρθρώθηκε ριζικά. Οι ελεύθεροι αγρότες συγκροτούσαν τώρα τη δυναμικότερη τάξη της, οργανωμένοι σε εύρωστες και ομοιογενείς κοινότητες χωρίων.

Μεταβολές στην Κρατική Μηχανή

Οι αλλαγές αυτές συνοδεύτηκαν από ορισμένες ακόμη μεταβολές στη δομή της κρατικής μηχανής:

• Από τα μέσα του 7ου αιώνα οι κρατικές υπηρεσίες εξαρτιόνταν άμεσα από τον αυτοκράτορα.
• Εμφανίστηκε το αξίωμα του λογοθέτη του Δρόμου*, ο οποίος έγινε βαθμιαία ο πρώτος αξιωματούχος της αυτοκρατορίας, ένα είδος πρωθυπουργού, εκτός από τον λογοθέτη του Γενικού (οικονομικά).

Γ. Εξελληνισμός του Κράτους

Μετά το 630, το Βυζαντινό κράτος έχασε μεγάλο μέρος των ανατολικών του επαρχιών, απέκτησε όμως με αυτό τον τρόπο εθνολογική ομοιογένεια, καθώς οι περισσότεροι κάτοικοι του ήταν πλέον Έλληνες ή ελληνόφωνοι. Έτσι, τα Ελληνικά πήραν τη θέση που κατείχαν ως τότε τα Λατινικά, ως επίσημη κρατική γλώσσα.

Αλλαγή Αυτοκρατορικών Τίτλων

Η εξέλιξη αυτή αντανακλάται στους επίσημους αυτοκρατορικούς τίτλους. Ο Ηράκλειος υιοθέτησε τον ελληνικό τίτλο βασιλεύς με την προσθήκη πιστός εν Χριστώ, εγκαταλείποντας τους παλαιούς ρωμαϊκούς τίτλους imperator Romanorum (αυτοκράτωρ Ρωμαίων)*, caesar (καίσαρ)* και augustus (αύγουστος)*.

Η Άνοδος του Ισλάμ και η Αραβική Οργάνωση

Α. Η Προϊσλαμική Αραβία

Στη νότια Αραβία, πριν από την εμφάνιση του Ισλάμ, είχε διαμορφωθεί μια μόνιμα εγκατεστημένη αγροτική κοινωνία, ενώ στη βόρεια δέσποζε η φυλετική οργάνωση και οι κάτοικοι ήταν σχεδόν αποκλειστικά νομάδες που επιδίδονταν σε εμφύλιους πολέμους και λεηλατούσαν τα διερχόμενα από τις περιοχές τους καραβάνια. Ωστόσο, οι νομάδες αυτοί δεν αποτελούσαν σοβαρή απειλή για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.

Β. Η Οργάνωση των Αράβων και η Γέννηση του Ισλάμ

Ο Μωάμεθ, ένας πολυταξιδεμένος οδηγός καραβανιών από τη Μέκκα, υπήρξε ο ιδρυτής μιας νέας θρησκείας, του Ισλάμ. Το 622, εκδιώχθηκε από τη Μέκκα και κατέφυγε στη Μεδίνα, όπου ίδρυσε μια κοινότητα πιστών. Το έτος της αποδημίας του στη Μεδίνα θεωρείται ως η αρχή της ισλαμικής κυριαρχίας και αποτελεί αφετηρία του χρονολογικού συστήματος των Αράβων (Εγίρα).

Βασικές Αρχές του Ισλάμ

• Μέσα σε μια δεκαετία ο Μωάμεθ συνένωσε τις αραβικές φυλές. Οι πιστοί ονομάστηκαν μουσουλμάνοι.
• Ιερό βιβλίο των μουσουλμάνων είναι το Κοράνιο.
• Ιδιαίτερη σημασία είχε ο ιερός πόλεμος (τζιχάντ), η υποχρέωση των πιστών να διαδώσουν τη θρησκεία τους στους «απίστους». Οι μάρτυρες της πίστης εξασφάλιζαν την είσοδο στον Παράδεισο.

Θεοκρατικό Κράτος

Το Ισλάμ καθορίζει όχι μόνο τη θρησκευτική συμπεριφορά, αλλά και τα καθήκοντα και τους νόμους των πολιτών, των υπαλλήλων και των κυβερνώντων. Η θρησκευτική κοινότητα ταυτίζεται με το κράτος (θεοκρατικό κράτος). Η θρησκευτική δικαιοσύνη δεν διαχωρίζεται από την κοσμική.

Η Διαδοχή του Μωάμεθ

Μετά το θάνατο του Μωάμεθ (632) ανέλαβε τη διακυβέρνηση ο Χαλίφης, δηλαδή ο τοποτηρητής του Προφήτη, συγκεντρώνοντας στο πρόσωπό του όλη την κοσμική εξουσία και λειτουργώντας ως θρησκευτικό πρότυπο.

Η Εικονομαχία στο Βυζάντιο (726-843)

Α. Συνθήκες Εκδήλωσης της Εικονομαχίας

Οι δύο πρώτοι Ίσαυροι (Λέων Γ' και Κωνσταντίνος Ε') υπήρξαν οι πρωτεργάτες του κινήματος της Εικονομαχίας. Ιδεολογική βάση του κινήματος υπήρξαν οι ανεικονικές αντιλήψεις* των κατοίκων των ανατολικών επαρχιών, οι οποίοι υποστήριζαν ότι η απεικόνιση του θείου με ανθρώπινη μορφή δεν συμβιβάζεται με τον χαρακτήρα του Χριστιανισμού ως καθαρά πνευματικής θρησκείας. Επιπλέον, οι υπερβολές της λατρείας των εικόνων προκαλούσαν αντιδράσεις.

Κρίσιμες Περιστάσεις

Τα μέτρα της κεντρικής εξουσίας δικαιολογούνται από την κρισιμότητα της περιόδου:

1. Οι αραβικές επιθέσεις απειλούσαν τις θάλασσες και τις ακτές (717).
2. Οι βυζαντινές επαρχίες στη Βαλκανική κατακλύζονταν από Σλάβους και Βουλγάρους.

Η σωτηρία της Αυτοκρατορίας εξαρτιόταν από τους αγροτικούς πληθυσμούς της Μ. Ασίας που υπηρετούσαν στους θεματικούς στρατούς και απέρριπταν την αναπαράσταση του θείου. Η εικονομαχική πολιτική στόχευε στη συμφιλίωση της εξουσίας με αυτούς τους πληθυσμούς.

Β. Έναρξη της Εικονομαχίας

Την αφορμή έδωσε ένας καταστροφικός σεισμός το 726, ο οποίος ερμηνεύτηκε ως θεία οργή λόγω της λατρείας των εικόνων. Το 726 ο Λέων Γ' εξαπέλυσε την πρώτη επίθεσή του κατά των εικόνων, απομακρύνοντας μια εικόνα από τη Χαλκή Πύλη. Η αντίδραση του πλήθους οδήγησε σε οδομαχίες.

Το πρώτο επίσημο εικονομαχικό διάταγμα εκδόθηκε το 730, προβλέποντας καταστροφή των εικόνων και διώξεις κατά των εικονοφίλων (βασανιστήρια, εξορίες). Το διάταγμα αυτό προκάλεσε την αντίδραση της εκκλησίας της Ρώμης, οδηγώντας σε αρνητικές συνέπειες για τις σχέσεις της Αυτοκρατορίας με τη Δύση.

Γ. Κορύφωση και Τέλος

• Η εικονομαχία κορυφώθηκε επί Κωνσταντίνου Ε', με εκστρατεία εναντίον των μοναστηριών. Η σύνοδος της Ιέρειας (754) καταδίκασε τη λατρεία των εικόνων.
• Η Ζ' Οικουμενική Σύνοδος (787), επί Κωνσταντίνου ΣΤ' και Ειρήνης, καταδίκασε την εικονομαχία.
• Η εικονομαχία αναζωπυρώθηκε από τους Λέοντα Ε' και Θεόφιλο.
• Τον Μάρτιο του 843, η σύνοδος που συγκλήθηκε από τη Θεοδώρα αποφάσισε την οριστική αποκατάσταση των εικόνων, σηματοδοτώντας την αποτυχία του κράτους να υποτάξει πλήρως την Εκκλησία.

Στρατιωτικοποίηση, Εποικισμοί και Σλαβικές Περιοχές

Β. Στρατιωτικοποίηση και Εποικισμοί (7ος - 9ος αι.)

Το Βυζάντιο διέρχεται περίοδο κρίσης, χαρακτηριζόμενη από την έντονη κοινωνική παρουσία του στρατού. Η στρατιωτικοποίηση εκφράζεται με την εμφάνιση οικογενειακών επωνύμων (στρατιωτικές αριστοκρατικές οικογένειες) και την οικοδόμηση κάστρων.

Η επέκταση του δικτύου των θεμάτων, συμπεριλαμβανομένων των ναυτικών θεμάτων, θωράκισε τις παράλιες περιοχές.

Εποικιστική Πολιτική έναντι των Σλάβων

Για την αντιμετώπιση των Σλάβων στις ευρωπαϊκές επαρχίες, εφαρμόστηκε συγκροτημένη εποικιστική πολιτική:

• Μεταφορά Σλάβων από τα Βαλκάνια σε περιοχές της Μ. Ασίας.
• Μετακίνηση Μικρασιατών σε περιοχές της Θράκης, της Μακεδονίας και της Νότιας Ελλάδας.

Από τα τέλη του 8ου αι. οι Σλάβοι άρχισαν να ενσωματώνονται και να αφομοιώνονται στη βυζαντινή κοινωνία.

Α. Σκλαβηνίες

Οι μόνιμες εγκαταστάσεις των Σλάβων στη Χερσόνησο του Αίμου ονομάζονται σκλαβηνίες. Στη διάρκεια του 9ου αι., οι σκλαβηνίες στα βορειοδυτικά εξελίχθηκαν στα πρώτα κρατίδια των Σέρβων και Κροατών, διευκολύνοντας τον εκχριστιανισμό τους επί Βασιλείου Α'. Οι νότιες σκλαβηνίες ενσωματώθηκαν σταδιακά στη θεματική διοίκηση, πληρώνοντας φόρο υποτέλειας.

Η Δύση: Οι Καρολίδες και η Φραγκική Δύναμη

Β. Οι Καρολίδες και η Ακμή της Φραγκικής Δύναμης

Στο Φραγκικό κράτος, το αξίωμα του αυλάρχη* (majordomus) απέκτησε κύρος με τον Κάρολο Μαρτέλο, ο οποίος αναχαίτισε τους Άραβες στο Πουατιέ (732). Ο Μαρτέλος ίδρυσε τη δυναστεία των Καρολιδών.

Η Σύνδεση με τον Παπισμό

Ο πάπας, απειλούμενος από τους Λογγοβάρδους, προσεταιρίστηκε τους Φράγκους. Ο Πιπίνος, γιος του Καρόλου Μαρτέλου, στέφθηκε ελέω Θεού βασιλέας* των Φράγκων (754) με παπική ευλογία, εδραιώνοντας την αντίληψη της ελέω Θεού βασιλείας στην Ευρώπη.

• Ο Πιπίνος δώρισε στην Αγία Έδρα την περιοχή Ραβέννας-Ρώμης, πυρήνα του Παπικού Κράτους.
• Ο παπισμός συνδέθηκε στενά με το Βασίλειο των Φράγκων, βαθαίνοντας το χάσμα με την Ανατολή (που είχε αρχίσει με την εικονομαχία).

Διοικητική Οργάνωση του Καρλομάγνου

Ο διάδοχος, Κάρολος ο Μέγας (Καρλομάγνος), επέκτεινε σημαντικά την επικράτεια και πήρε τα ακόλουθα μέτρα για την εσωτερική οργάνωση:

1. Διαίρεση της επικράτειας σε περίπου 200 κομητείες. Οι κόμητες ασκούσαν στρατιωτική, πολιτική διοίκηση, δικαιοδοσία και φοροείσπραξη.
2. Καθιέρωση των βασιλικών απεσταλμένων για την επίβλεψη της εφαρμογής των νόμων.
3. Εκκλησιαστική μεταρρύθμιση, καθιστώντας την Εκκλησία παράγοντα συνοχής.

Γ. Το Πρόβλημα των Δύο Αυτοκρατοριών

Η ανάμειξη του Καρόλου στην Ιταλία (κατάλυση του κράτους των Λογγοβάρδων το 774) αναβάθμισε την εξουσία του.

Η Στέψη του 800 μ.Χ.

Μετά από εσωτερικές διαμάχες, ο πάπας Λέων Γ' ζήτησε τη βοήθεια του Καρόλου. Την ημέρα των Χριστουγέννων του 800, ο Κάρολος στέφθηκε στη Ρώμη Μέγας και ειρηνοποιός αυτοκράτωρ, κυβερνήτης του Ρωμαϊκού Κράτους. Ως έδρα επέλεξε το Άαχεν.

Η στέψη αυτή οδήγησε στη συνύπαρξη δύο αυτοκρατοριών (Ανατολικής και Δυτικής), θεωρήθηκε σφετερισμός από τους Βυζαντινούς και επέκτεινε τη διάσταση Ανατολής-Δύσης στην πολιτική σφαίρα.

Δ. Η Διάσπαση της Αυτοκρατορίας του Καρόλου

Μετά το θάνατο του Καρόλου, ο διάδοχός του, Λουδοβίκος ο Ευσεβής, υπέπεσε σε λάθη. Με τη συνθήκη του Βερντέν (843), οι τρεις γιοι του διένειμαν την κληρονομιά, δημιουργώντας τις βάσεις για τη μετέπειτα Γερμανία (ανατολικά του Ρήνου), Γαλλία (δυτικά) και Ιταλία (μεσαία ζώνη).

Στη διάρκεια της βασιλείας του Μιχαήλ Γ' (842-867) σημειώθηκε πρόοδος στην παιδεία, την οικονομία και στρατιωτικές επιτυχίες κατά των Αράβων.

Ο Εκχριστιανισμός των Σλάβων και το Σχίσμα

Α. Ο Εκχριστιανισμός των Σλάβων

Οι Βυζαντινοί στράφηκαν στον σλαβικό κόσμο:

• Ρωσικό Κράτος: Μετά την επίθεση του 860, εναποτέθηκαν τα πρώτα σπέρματα του Χριστιανισμού.
• Μοραβία: Το 863, στάλθηκαν οι ιεραπόστολοι Κωνσταντίνος-Κύριλλος και Μεθόδιος. Ο Κωνσταντίνος επινόησε το γλαγολιτικό αλφάβητο* και μετέφρασε την Αγία Γραφή, επιτρέποντας τη Λειτουργία στη σλαβονική γλώσσα.

Β. Ο Ανταγωνισμός μεταξύ των Δύο Εκκλησιών και το Πρώτο Σχίσμα

Στο ζήτημα του εκχριστιανισμού των Βουλγάρων, το Βυζάντιο επενέβη αστραπιαία για να αποτρέψει την επιρροή της Δύσης. Ο βούλγαρος ηγεμόνας Βάρης (Μιχαήλ) βαπτίστηκε στην Κωνσταντινούπολη το 864.

Η Έριδα με τη Ρώμη

Ο πατριάρχης Φώτιος, με τη στήριξη του αυτοκράτορα, απέκρουσε τη νέα επέμβαση της Ρώμης και κατηγόρησε τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία για το δόγμα του filioque (εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος και από τον Υιό). Το δόγμα αυτό απορρίφθηκε στη Σύνοδο του 867 και ο πάπας Νικόλαος αναθεματίστηκε (Πρώτο Σχίσμα).

Το βουλγαρικό ζήτημα διευθετήθηκε το 870, με την υπαγωγή της Βουλγαρίας στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης.

Η Κοινωνική Δομή του Βυζαντίου (8ος - 11ος αι.)

Α. Η Ανώτερη Αριστοκρατία

Από τον 8ο αιώνα, το κράτος αντικατέστησε τους παλιούς μεγαλογαιοκτήμονες με μια παλαιακή αριστοκρατία που μισθοδοτούνταν για τα αξιώματά της. Από τα τέλη του 10ου αι., η αριστοκρατία της γης και των αξιωμάτων ενοποιείται με επιγαμίες.

• Δεσπόζουν οι βασιλικοί, που μονοπωλούν τα κυριότερα αξιώματα και είναι ακόρεστοι για πλούτο.
• Οι αγροτικές κοινότητες υφίστανται την ασφυκτική πίεση των μεγάλων γαιοκτημόνων, των δυνατών, και περιέρχονται υπό την προστασία* τους.

Β. Η Μεσαία Τάξη

Κατά τον 10ο και 11ο αι. διαμορφώνεται μια εμποροβιοτεχνική τάξη, πηγή ευημερίας, όπως αποδεικνύεται από την αύξηση της νομισματικής κυκλοφορίας.

Αποτελούνταν από τολμηρούς μεγαλέμπορους που έφερναν πολύτιμα προϊόντα της Ανατολής. Τον 11ο αιώνα, η τάξη αυτή συμμετείχε ενεργά στην πολιτική, ικανή να ενθρονίζει και να εκθρονίζει αυτοκράτορες (π.χ. Μιχαήλ Ε' Καλαφάτης).

Γ. Η Κοινωνία του Χωριού και η Πάλη κατά των Δυνατών

Το βυζαντινό χωρίον* (κοινότητα) συγκροτείτο από τον ιερέα, τους δυνατούς (οικονομική δύναμη) και τους ελεύθερους μικροϊδιοκτήτες.

Από τα τέλη του 8ου αι., οι μικροκαλλιεργητές, υπερφορτωμένοι, παραχωρούσαν τους κλήρους τους και γίνονταν πάροικοι* των δυνατών. Ο φόρος των γεωργών που έφευγαν επιβάρυνε τους γείτονες, οδηγώντας σε φυγή και αυτούς.

Το Αλληλέγγυον

Ο αγώνας κατά των δυνατών υπήρξε κεντρικό θέμα της πολιτικής των Μακεδόνων. Το μεγαλύτερο πλήγμα για τους δυνατούς αποτέλεσε το αλληλέγγυον, νόμος που υποχρέωνε τους εύπορους γείτονες να καταβάλλουν τους φόρους των φτωχών αγροτών της κοινότητας.

Νομοθεσία και Διπλωματία

Γ. Η Νομοθεσία της Μακεδονικής Δυναστείας

Με τα νομοθετήματα επιδιώχθηκε η επιστροφή στο Ρωμαϊκό Δίκαιο, προσαρμοσμένο στα νέα δεδομένα.

• Πρόχειρος Νόμος (870-879): Πρακτικό εγχειρίδιο Δημοσίου και Αστικού Δικαίου, αντλεί στοιχεία από την Εκλογή*.
• Επαναγωγή: Καθορίζει τις αρμοδιότητες αυτοκράτορα και πατριάρχη (θεωρία των δύο εξουσιών, εμπνευστής ο Φώτιος).
• Βασιλικά: Η μεγαλύτερη νομική συλλογή, στηριγμένη στην ιουστινιάνεια νομοθεσία.
• Νεαρές*: Αντικατοπτρίζουν την ταύτιση του κράτους με τον αυτοκράτορα και τη στρατιωτική/γραφειοκρατική μηχανή.

Α. Η Βυζαντινή Διπλωματία

Το Βυζάντιο χρησιμοποιούσε μια επιδέξια διπλωματία για τη διεθνή του δύναμη. Ο Λογοθέτης του Δρόμου* ήταν υπεύθυνος για την υποδοχή πρεσβευτών και τη διπλωματία.

Μέσα διπλωματίας περιλάμβαναν:

1. Χορηγίες (χρήμα ή δώρα) σε ξένους ηγεμόνες.
2. Σύναψη συμμαχιών (συχνά με επιγαμίες) και εμπορικών συνθηκών.
3. Ο εκχριστιανισμός άλλων λαών.

Σχέσεις με Ιταλικές Ναυτικές Πόλεις

Κατά τον 10ο αι. αναπτύχθηκαν οι ιταλικές πόλεις, ιδίως η Βενετία. Ο Βασίλειος Β' συνήψε ευνοϊκή εμπορική συνθήκη ως ανταμοιβή για τη μεταφορά στρατευμάτων. Αυτή η πολιτική παραχώρησης προνομίων στο βενετικό εμπορικό κεφάλαιο αποδείχθηκε μακροπρόθεσμα μοιραία για την αυτοκρατορία.

ΣΤ. Το Σχίσμα μεταξύ των Δύο Εκκλησιών (1054)

Η νορμανδική κατάκτηση διευκολύνθηκε έμμεσα από το Σχίσμα του 1054, που προκάλεσε αντιβυζαντινή διάθεση στην Ιταλία.

Αιτίες του Σχίσματος

Η έριδα αφορούσε θεολογικά ζητήματα (νηστεία Σαββάτου, αγαμία κλήρου, χρήση αζύμων), αλλά κυρίως το δόγμα του filioque. Η κύρια αιτία ήταν η διεκδίκηση της πρωτοκαθεδρίας από τη Ρώμη.

Μεγάλες ευθύνες φέρουν ο πατριάρχης Μιχαήλ Κηρουλάριος και ο καρδινάλιος Ουμβέρτος. Οι συζητήσεις τερματίστηκαν με αμοιβαίους αφορισμούς. Το βουλγαρικό ζήτημα διευθετήθηκε το 870 υπέρ της Κωνσταντινούπολης.

Η Φεουδαρχική Κοινωνία στη Δύση

Α. Χαρακτηριστικά και Εξέλιξη

Η κοινωνία του Φραγκικού Κράτους ήταν κυρίως αγροτική. Οι συνθήκες ανασφάλειας οδήγησαν τους αδύναμους να αναζητήσουν την προστασία των ισχυρών (αρχόντων), δημιουργώντας δεσμούς εξάρτησης.

Ο Θεσμός του Φέουδου

Οι άρχοντες παραχωρούσαν γαίες (φέουδα) σε υποτελείς (βασάλους) με αντάλλαγμα πίστη, υποτέλεια και υπηρεσίες. Από τη λέξη φέουδο, η ευρωπαϊκή μεσαιωνική κοινωνία ονομάστηκε φεουδαρχική.

Η Κοινωνική Πυραμίδα

1. Βασιλιάς στην κορυφή.
2. Αριστοκρατία (κομήτες, βαρώνοι, μαρκήσιοι) που ήταν ταυτόχρονα φεουδάρχες.
3. Κατώτεροι υποτελείς (που λάμβαναν γαίες).
4. Εκκλησιαστικοί άρχοντες (κάτοχοι φέουδων).
5. Ελεύθεροι γεωργοί (μικροϊδιοκτήτες).
6. Πάροικοι (πλειονότητα αγροτών, δεμένοι με τη γη).
7. Δούλοι (κινητά αντικείμενα).

Β. Η Επικράτηση του Συστήματος της Φεουδαρχίας

Το σύστημα αναπτύχθηκε μετά την κατάρρευση των Μεροβιγγείων. Σταθμός αποτέλεσαν οι μεταρρυθμίσεις του Καρλομάγνου, οι οποίες μετέτρεψαν τον στρατό σε φεουδαρχικό (υπό την ηγεσία των φεουδαρχών). Η οικονομική και πολιτική δύναμη του φέουδου, σε συνδυασμό με τη διοικητική μεταρρύθμιση, οδήγησαν στη γενίκευση του φεουδαρχικού συστήματος τους επόμενους αιώνες (10ος και 11ος).