Axular eta Euskal Literatura XVI-XVII. mendeetan

Axular izenez ezaguna zen, baina bere benetako izena Pedro Agerre zen, 1556. urtean jaio zen Urdazubin (Nafarroa) eta 1644an hil zen Saran (Lapurdi). Iruñean Teologia ikasketak egin zituen eta Donibane Lohizunen bizi izan zen. Bere libururik ospetsuena Gero da, 1643an argitaratua. Axular izengoitia bere baserriaren izenetik hartu zuen. XVII. mendean bizi izan zen, euskararentzat garai zail batean, idazle gutxik erabiltzen baitzuten euskara idazteko. Kristautasuna oso garrantzitsua zen, eta elizak eragin handia zuen pertsonen bizitzan eta kulturan. Erlijioa gai nagusienetako bat zen garai hartako literaturan. Axularrek bizitzaren zentzua eta betebeharra landu zituen, gizakiaren helburu nagusia Jainkoaren aurrean ondo bizitzea dela azpimarratuz. Errepentimendua eta damua ere presente daude Gero liburuan, non gizakiak bere betebeharrak sarritan atzeratzen dituela eta horrek damura eraman dezakeela azpimarratzen duen. Morala eta zuzentasuna gai garrantzitsuak dira bere testuan, jarrera zuzena eta kristau-eredua jarraitzea proposatzen duelarik. Azkenik, denboraren erabilera aztertzen du, denbora alferrik galtzearen arriskuez hitz eginez eta beti orainaldian ekitea eta arduratsu bizitzea gomendatuz.

XVI. eta XVII. Mendeko Euskal Literatura

Testuinguru Historikoa eta Kulturala

Euskal literatura XVI. mendean garatzen hasi zen Pizkundearen (Errenazimenduaren) testuinguruan, inprentaren sorrerak liburuen zabalkundea erraztu zuelarik. Aldaketa nagusia teozentrismotik antropozentrismorako jauzia izan zen, gizakiaren eta arrazoiaren garrantzia nabarmenduz. Nafarroako Erresumaren galera (1512an Gaztelak konkistatu eta 1620an Frantziarekin bat egin zuen) ere funtsezkoa izan zen. Trentoko Kontzilioak (1545-1563) Eliza Katolikoaren Kontrarreforma indartu zuen, eta horren ondorioz herri-hizkuntzak erlijioan onartu ziren, baina zentsura eta Inkisizioa gogortu ziren.

XVI. Mendeko Euskal Literatura

XVI. mendeko euskal literaturan, euskara normalizatzeko lehen ahaleginak egin ziren eta literatura erlijiosoa eta moralizatzailea nagusitu zen, batez ere poesian eta prosa erlijiosoan. Egile nagusiak Bernat Etxepare izan ziren, Linguae Vasconum Primitiae (1545) idatzi zuena, euskaraz inprimatutako lehen liburua eta euskal hizkuntzaren aldeko aldarria eginez, baita Joanes Leizarraga ere, Testamentu Berria (1567) euskaratu zuena, hizkuntza batuaren hasierako eredu bat sortuz.

XVII. Mendeko Euskal Literatura

XVII. mendean, Eliza Katolikoaren indarra areagotu zen eta Kontrarreforma gailendu zen, erlijiozko liburuak euskaraz sustatuz baina beste eduki batzuk mugatuz. Iparraldeko euskal literatura indartu zen zentsura gutxiago zegoelako, eta euskararen literatura maila hobetzen hasi zen. Egile nagusia Axular (Pedro Agerre) izan zen, Gero (1643) liburuarekin, non gizakiak bere betebeharrak atzeratzen dituela eta horrek damura eramaten duela adierazten duen, morala, zuzentasuna eta denboraren erabilera azpimarratuz eta euskara landuaren eredua ezarriz. Jean Etcheberrik (1665ean) erlijiozko eta medikuntzari buruzko lanak idatzi zituen euskaraz.

Ondorioak

XVI. eta XVII. mendeko euskal literaturan funtsezkoak izan ziren testuinguru historikoa (Errenazimendua, Kontrarreforma, Nafarroako konkista), idazle nagusiak eta haien obrak (Etxepare, Leizarraga, Axular), euskal literaturaren ezaugarriak garai bakoitzean (poesia, erlijiozko prosa, hizkuntzaren garapena), eta zentsuraren eragina eta Iparraldearen garrantzia euskal literaturan.