Azterketa-galderak: Uhin Berria eta Txillardegiren Ekarpena

Uhin Berria (1964-1969)

Juan San Martinek (1922-2005) 1969an argitaratu zuen Uhin berri (1964-1969) antologia, 1964 arteko batasuna eta ondorengo aldaketa azpimarratuz, frantseseko Nouvelle vague kultur mugimenduari erreferentzia eginez. Bertan agertu ziren:

• Mikel eta Amaia Lasa: Poema bilduma (1971)
• Arantza Urretabizkaia: San Pedro Bezperaren ondorengoak (1972)
• Ibon Sarasola: Poemagintza (1969)
• Joxanton Artze: Isturitzetik Tolosa Barru (1969)
• Xabier Lete: Egunetik egunera orduen gurpilean (1968)

Julen Lekuona ere bai, baina ez Juan Mari Lekuona, Bitoriano Gandiaga eta Iratzeder, gerora euskal sinbolismoaren maisu bihurtu zirenak. Testuingurua Mark Kurlanskyk 1968: The year that Rocked the World lanean azaldu bezala, mundu-aldaketaren ondorioz ulertzen da. Urte berean, Lur editorialak Euskal Elertia 1969 argitaratu zuen, saiakera, antzerkia eta kontakizuna biltzen zituena, non Ramon Saizarbitoriaren izena ere agertu zen, aro literario berri baten lekuko.

Txillardegi eta Narratibaren Berrikuntza

Jose Luis Alvarez Enparantza, Txillardegiren (1929) Leturiaren egunkari ezkutua (1957) nobelarekin euskal narratiban paradigma berria sortu zen, lehen pertsonaia konfliktiboa agertuz eta Leturia barne-arranguraz betea erakutsiz, existentzialismo xumearen semea. Paul Sartre eta Albert Camusen eraginpean, baina Miguel de Unamunoren pentsamendutik hurbil.

Eguneroko gisa aurkeztutako kontakizunean zorionera heltzeko barne-kontraesanetan dabilen pertsonaia irudikatu zuen. Berrikuntza teknikoak ekarri zituen:

• Hiriko giroa eta errealitate urbanoaren agerbidea.
• Lehen pertsonaren erabilera.
• Kontaketa baten barneko kontaketa.
• Sinbolismoaren bidez pertsonaiaren krisia girotzea eta nobela aberasteko baliatutako beste teknika batzuk.

Txillardegiren nobelaren ondoren, prosa narratiboak joera berritzaileak hartu zituen, eta poesian ere antzeko berrikuntza bideak garatu ziren, nahiz eta joerak eta irtenbideak desberdinak izan.

1. Testuinguru historikoa eta eragina Gerra Zibilean (1936-1939)

Espainiako Gerra Zibila (1936-1939) eragin suntsitzailea izan zuen euskal literaturan. Gerra aurretik sortutako sistema literarioa hondatu eta desagertu egin zen, eta Olerti garaiko giro soziala babesik gabe geratu zen. Gerra garaian euskarazko literaturaren ekoizpena ia gelditu zen, eta oso lan gutxi argitaratu ziren:

• Tomas Agirre: Uztaro (1937)
• Domingo Arrutia: Loretxo (1937), azken hau amaitu gabe geratu zen Eguna egunkarian.

Gerra ostean, idazle askok erbestea hartu zuten bide, eta erbestean euskal literaturak bultzada berria jaso zuen. Penintsulan, errepresio frankistaren ondorioz, euskaraz argitaratzea oso zaila zen. Hala ere, erbestean sortutako aldizkariek eta egileek euskal literaturaren biziraupena eta garapena ahalbidetu zuten.

2. Argitaletxeak eta Aldizkariak Garai Horretan

Gerra ostean, euskal literaturak aldizkarien babesa berreskuratu zuen, batez ere erbestean. Adibide garrantzitsuak hauek dira:

Aldizkariak

• Euzko Gogoa (1950-1955 Guatemalan, 1956-1960 Miarritzen), Jokin Zaitegiren gidaritzapean.
• Gernika (1945-1953), Rafael Pikabeak sortua Donibane Lohitzunen.

Argitaletxeak

• Kuliska Sorta saila, Zarautzen sortua 1952an, Itxaropena inprimategiaren bidez.
• Lur editoriala, 1969an Euskal Elertia 1969 liburua argitaratu zuena, almanake moduan.

Aldizkari hauek eta argitaletxe hauek euskal literaturaren garapena eta berrikuntza bultzatu zituzten erbestean zein Hegoaldean, zentsura eta errepresioaren testuinguruan.