Bertsolaritza: historia, eboluzioa eta prozesua

Bertsolaritza

Bertsolaritza

Bertsoa: kantatuz, errimatuz eta neurtuz burutzen den berbaldia.

• XVI. mendetik aurrera zenbait lekukoren arabera bertsolaritza egiten zela.
• Milia Lastus — lehenengo bertsolaritza aztarna.
• XVIII. mendetik aurrekoa ikusiko dugu.
• Ezaugarri garrantzitsuena: bapatekoitasuna.
• Zenbait mendeetan ez dira emakumeak agertuko, XX. menderarte.

XVIII. mende Aroak

Erromantizismo aurrea (1780-1839)

• Pernando Amezketarra / Izuelako Artzaia (bertsolariak).
• Bertsoak herriari esker gorde ziren (ez idatzita), belaunaldiz-belaunaldi transmisioa.
• Nekazari giroa zuten (baserria).
• Bertso desafioak antolatu ziren.

Erromantizismoa (1839-1876)

• Bi gerra karlistak.
• Aro hau "urrezko aro" bezala kontsideratzen da.
• Bilinge / Iparagirre (bertsolari garrantzitsuak).
• Nekazal giroa eta industrializazioa (trenbideak, ehungintza) — gai berriak agertzen dira.
• Ahapaldiak (luzeagoak, aberatsagoak), puntuak aberatsagoak (estrofan).

Pizkundea eta aurre-Pizkundea

Pizkundea aurrea (1879 (Foruen galera) - 1935 (Gerra karlista))

• Txirrita / Kepa Enbeitia (bertsolariak).
• Nekazaritza alde batetik guztiz utzi gabe. Kultura, eskaera politikoa, abertzaletasuna eta euskararen defentsa gaiak — gizartean dauden arazoak.
• Neurrietan, gaietan eta edukiak aberastu ziren.

Pizkundea (1935-1968 (ETAren sorrera))

• Frontoi eta plazatik irrati eta prentsan agertu ziren.
• Bertsolari egunak sortu ziren.
• Bertsolaritza maila jasoagoa izan zen.
• Entzulearen maila ere jasoagoa bihurtu zen; entzuleak adituagoak.
• Bertso txapelketak antolatzen hasi ziren.
• Xalbador / (Uztapide / Bagarri) (bertsolaria).

Bertsolaritza soziala (1968-1977)

• Politika agertzen hasi zen.
• Bertsolariak zenbait arazo eta debeku izan zituzten.
• Lazkao Txiki / Xabier Amuriza (bertsolariak).
• Txapelketen ordez jaialdiak hasi ziren.
• Bertsolaritza gizartean errotuta dago; fenomeno soziokultural bilakatu da.

Azken urteak / diktadura ondoko aldia (1977-…)

• Fenomeno soziala (jendearen fenomenoa).
• Xabier Amuriza — bertsoaren, doinuen, neurri eta gaien erabileran eragin handia izan zuen.
• Bertsolarien kultura-maila ez da lehengo bezain baxua; gehienak goi-mailako ikasketak dituzten pertsonak dira.
• TV, bideoa, Internet… agertu dira eta hedabideetan presentzia areagotu da.
• Andoni Egaña / Maialen Lujanbio / Unai Iturriaga (bertsolariak).

Prozesua (bertsoa sortzeko)

1. Mezuaren eta gaiaren tratamendua pentsatu.
2. Neurria eta doinua aukeratu.
3. Bertsoaren azken puntua asmatu eta buruan gorde.
4. Beste hiru inak asmatu.
5. Oin horien puntuak asmatu.
6. Bertsoa bota.

Oharra: Testu hau euskaraz landutako material historikoaren laburpena da. Izenak eta garaiko hitzak dokumentuan emandako formatuan agertzen dira; zuzentze ortografiko eta gramatikalak egin dira edukia irakurgarriagoa eta SEO-errazagoa bihurtzeko.