Big Bang eta unibertsoaren oinarrizko kontzeptuak

1. Zer da Big Bang? Zer adierazten du?

Big Bang-a teoria bat da, eta unibertsoaren sorrera eta hasierako garapena azaltzen du.

Teoria horren arabera, materia guztia hasieran puntu batean kontzentraturik zegoen; dentsitatea eta tenperatura oso handiak zirenez, zabaltze bat edo "eztanda" bat eman zen, eta horrela hasi zen gure unibertsoa hedatzen.

2. Zeintzuk bi froga daude Big Bang teoria baieztatzeko? Zer demostratzen dute?

Bi froga nagusi daude Big Bang teoria baieztatzen dutenak:

• Unibertsoaren hedapena: Galaxiak urruntzen ari direla ikusten da (redshift dela eta), eta horrek adierazten du unibertsoa handitzen ari dela.
• Hondoko Erradiazio Kosmikoa (HEK): Unibertsoa guztiz betetzen duen erradiazio mikrouhina uniformea da, eta Big Bang-aren hasierako egoeraren aztarna omen da.

3. Unibertsoa noiz sortu zen?

Unibertsoa gutxi gorabehera 13,75 mila milioi urte lehenago sortu zen.

4. Zer da horizontearen arazoa?

Horizontearen arazoa da informazioa argiaren abiadurak mugatzen duela, eta horregatik zaila dela ulertzea nola izan daitezkeen unibertsoaren eskualde urrun askok egonkortasun eta propietate berdinak hasieratik; hau da, nola izan ziren hain uniformea elkarrekin harreman fisikorik izan gabe argiaren bidez komunikatu ezin zirenean.

5. Doppler-efektuak zerikusirik dauka galaxien mugimenduekin? Zer ondorioztatu daiteke?

Doppler-efektua fenomeno bat da non igorritako uhinaren uhin-luzera behatzailearekiko objektuaren mugimenduaren arabera aldatzen den.

Galaxiek emititzen duten argiaren uhin-luzera gorrirantz deskalatzen bada (redshift), horrek adierazten du galaxiak urruntzen ari direla. Hori da unibertsoaren hedapenaren ebidentzia praktikoetariko bat.

6. Zer da Hondoko Erradiazio Kosmikoa?

Hondoko Erradiazio Kosmikoa (HEK) unibertsoa oso uniformeki betetzen duen erradiazio elektromagnetikoa da. HEK-a Big Bang-aren hasierako tenperatura eta dentsitate altuen ondorioen geruza edo "zorion" bezala interpretatzen da, eta haren azterketak hasierako unibertsoaren propietateei buruzko informazioa ematen du.

7. Zeintzuk tresna erabiltzen dira espazioa aztertzeko (hiru adierazi)?

Espazioa aztertzeko, honako tresna hauek erabiltzen dira nagusiki:

• Teleskopioak — optikoak eta beste uhin-luzera batzuetan funtzionatzen dutenak.
• Sateliteak — Lurraren gainazaletik kanpo behaketak egiteko, atmosferaren eraginez sortzen diren oztopoak saihesteko.
• Zunda espazialak — planatetara eta beste objektuetara bidaltzen diren espedizio automatizatuak datuak zuzenean lortzeko.

8. Zein da sorturiko lehenengo elementu kimikoa?

Hidrogenoa izan zen lehenengo sorturiko elementu kimikoa.

9. Zer adierazi nahi du unibertsoa isotropikoa dela?

Unibertsoa isotropikoa dela esateak esan nahi du, oro har, edozein toki edozein norabidetik begiratuta propietateak antzekoak direla; beste era batera esanda, ez dago norabide berezirik unibertsoaren eskala handian.

10. Zeintzuk eratan hil daiteke unibertsoa?

Unibertsoa hiru modutan ama daitekeela proposatu daiteke: