Descartes: zalantza metodikoa eta arrazionalismoa

Descartes: zalantza metodikoaren pausoak

Descartesek zalantza-metodoa garatu zuen ideien nabarmenak aurkitzeko eta egia bilatzeko. Zalantza metodikoa dena zalantzan jartzean datza: helburua da zalantzaezina den zerbait aurkitzea, hori egia edo ideia nabaria dela konturatzeko. Nahiz eta zalantza erabili, ez da eszeptizismo hutsa; izan ere, Descartesek badaki gauza batzuk zalantzaezinak direla, baina zalantza metodo bat bezala erabiltzen du.

Zalantza honen bidez, momentu horretarte ikasitako guztia baztertu nahi du, tartean:

• Zentzumenak: aldakorrak eta batzuetan engainagarriak direlako.
• Errealitatea: askotan ametsak ditugula eta, beraz, ezin dugula ziurtatu benetan errealitatean gabiltzan.
• Arrazonamendua: arrazoia erabiliz ere oker egin dezakegulako.

Zentzumenak, errealitatea eta arrazonamendua zalantzan jarri ondoren, zalantzaezina den zerbait aurkitzen du: "Pentsatzen dut, beraz, existitzen naiz". Esaldi horri «Cogito, ergo sum» edo Cogito deritzo; hau izan zen Descartesek aurkitu zuen lehen ideia nabarmena eta bere filosofiaren oinarria bihurtu zen.

Descartesen gizakiaren ikuspegia: askatasuna eta grinak

Descartesek metafisikan oinarrituta, zalantzak bi iturritan ikusten zituen: inperfekzioan eta askatasunean. Inperfekzioarekin lotutako zalantza azaldu eta baieztatzeko perfekzioaren ideiari buruzko kontzeptuak erabiltzen ditu. Perfekzioaren ideia azaltzeko hiru ideia-mota hartu zituen kontuan: faktiziozkoak, innatak eta adventizioak. Horrela, ideia innatak direla defenditzen du; hau da, gure barruan betidanik egon diren ideiak.

Askatasunarekin lotutako zalantza, berriz, gizakiak nahi duena egiteko gaitasunean oinarritzen da. Gainera, Descartesek azpimarratzen du gizakiak ekintzak egiten dituela; ekintzak nahita edo nahigabe izan daitezke. Nahita egiten diren ekintzak arimaren ondorio dira; nahigabeak, berriz, gorputzarenak. Azken horiek dira grinak. Grinek askatasuna murrizten dute, izan ere, nahigabe egindako joerak eta erreakzioak izaten dira eta guk ez ditugu aukeratzen.

Descartesek ez du ukatzen grinek gure portaeran eragina dutela; dio gizakia, grinen menpe, bere gorputzaren morroi bihur daitekeela, eta hori gainditzeko arrazoiari jarraitu behar zaiola. Grina garrantzitsuenak bi hauek dira: poza (arima ondo sentitzen den egoera; gorputzarentzako onuragarriak diren egoerak onartzen direnean) eta tristura (arima ondo ez sentitzen den egoera; gorputzarentzako kaltegarriak diren egoerak onartzen direnean).

Arrazionalismoaren ezaugarriak eta Descartesen pentsamendua

Arrazionalismoa arrazoia ezagutza iturri nagusi bezala onartzea da, eta Descartesek arrazionalismo modernoaren oinarriak ezarri zituen. Descartesen ustez, arrazoia beste irizpiderik gabe ezagutza lortzeko baliabide nagusia da, eta hainbat ezaugarri ditu:

• Arrazoian konfiantza: arrazoia ezagutza iturri garrantzitsuena dela eta baliozko ezagutza sor dezakeela.
• Ezagutza sentikorra gutxietsi: zentzumenak sarritan engainatu egiten gaituzte eta hutsak egitera bultzatzen gaituzte; beraz, ezagutza sentikorra ezin da unibertsala izan.
• Zientzia unibertsal eta beharrezkoaren izaera: arrazionalismoak defendatzen du zientziako judizioek kasu guztietarako baliagarriak izan behar dutela—unibertsalak eta beharrezkoak izan behar dutela.
• Munduaren arrazionaltasuna: gertaera orok justifikazio edo kausa bat duela eta kausa hori arrazoiak ezagutu dezakeela.

Laburbilduz, Descartesek arrazoia lehenetsiz eraiki zuen ezagutza-sistema, eta bere pentsamenduak arrazionalismo modernoaren funtsezko elementuak izan ziren.