Ekonomia Oinarriak: Dirua, Txartelak eta Adierazleak

Ekonomia eta Finantza Oinarrizko Definizioak

LEGEZKO DIRUA

Herrialde bakoitzeko gobernuak banku zentralaren bitartez jaulkitzen duen diru metalikoa da, hots, eskudirua, normalean txanponen edo billeteen bitartez.

BANKU DIRUA

Bankuetan edota aurrezki kutxetan dugun dirua da. Hau ez dago gordeta txanponetan eta billeteetan, baizik eta modu birtual batean. Ez da legezko dirua.

BANKU KONTUAK

Diru gordailuak dira, banku-eragiketarik ohikoenen ardatz direnak: diru sarrerak egin, ordainketak, transferentziak, maileguak, kutxazaina, ekarpenak, etab.

ZORDUNKETA TXARTELAK

Haren bidez ordaintzea kontuko dirua erabiltzea bezala da, izan ere, erosketaren zenbatekoa edo kutxazainetik ateratakoa berehala kentzen da kontutik.

KREDITU TXARTELAK

Zordunketa-txartelak ez bezala, aukera ematen dute ordainketak egiteko eta dirua ateratzeko une horretan dirurik ez badago ere.

TXANPON TXARTELAK

Aurreordainketakoak ere esaten zaie, eta ordainketak egiteko aukera ematen dute aurretik finkatutako kopuru jakin batera arte.

TXARTEL BIRTUALAK

Txanpon-txartelaren aldaera bat da, eta Internet bidez erosteko bakarrik balio dute. Ez dute euskarri fisikorik.

EKONOMIA ADIERAZLEAK

Ekonomiaren osasunaren berri ematen duten adierazleak dira, nagusienak BPG, KPI, interes-tasa eta okupazio- eta langabezia-tasak izanik.

BPG (Barne Produktu Gordina)

Herrialde baten denbora-aldi batean ekoizten diren azken ondasun eta zerbitzu guztien diru-balioa da.

MAKROMAGNITUDEA

Ekonomiaren errealitatea neurtzeko erabiltzen diren balio guztiak dira: kontsumoa, inbertsioa, gastu publikoa, esportazioa eta inportazioa.

KPI (Kontsumoko Prezioen Indizea)

Batez besteko familia batek eskuarki kontsumitu ohi dituen ondasunen batez besteko haztatua da.

DIRUAREN PREZIOA

Herrialde bakoitzeko banku zentral publikoak banku pribatuei mailegatutako diruaren oinarrizko interes-tasa da.

Ekonomia Kontzeptu Nagusiak

1. Diruaren funtzioak

• Truke bitartekoa: Ez bagenu ordainketa eta kobrantza bitartekorik, trukea erabili beharko genuke nahitaez, hau da, ondasunak ondasunekin trukatu beharko genituzke. Ondorioz, diruari esker asko sinplifikatzen da eskaintza eta eskaria egokitzeko arazoa, betiere nahiko dirua izanez gero, noski.
• Balio gordailua: Dirua ondasun iraunkorra da eta, beraz, edukitzaileak aukera du egoki iruditu bitartean gordetzeko, aurrerago erabiltzeko. Dena den, jakin behar dugu diruak merkatu sisteman balioa galtzen duela inflazioaren eraginez.
• Kontu unitate komuna: Ekonomiak dirutan neurtzen du gauzen balioa. Neurri unitate horri esker, ondasunen arteko alderaketak eta multzokatzeak egin daitezke, bestela ezinezkoak liratekeenak.

2. Diru motak

Konfiantzazko (fiduziarioa deitzen duguna) bi diru mota daude:

• Legezko dirua: Herrialde bakoitzeko gobernuak banku zentralaren bitartez jaulkitzen duen diru metalikoa da, hots, eskudirua, normalean txanponen eta billeteen bitartez.
• Banku dirua: Bankuetan edota aurrezki kutxetan dugun dirua. Hau ez dago gordeta txanponetan eta billeteetan, baizik eta modu birtual batean. Ez da legezko dirua.

Diruarekiko konfiantza galtzen denean, txanponek eta billeteek beren euskarri diren paperaren eta metalaren balioa soilik dute.

3. Ageriko gordailua

Ageriko gordailuak edo banku kontuak banku-eragiketarik ohikoenen ardatz dira: diru sarrerak egin, ordainketak, transferentziak, maileguak, kutxazaina, ekarpenak, etab.

4. Banku txartel ohikoenak

• Zordunketakoak: Haren bidez ordaintzea kontuko dirua erabiltzea bezala da, izan ere, erosketaren zenbatekoa edo kutxazainetik ateratakoa berehala kentzen da txartelari elkartutako kontutik.
• Kreditukoak: Zordunketa-txartelak ez bezala, aukera ematen dute ordainketak egiteko eta dirua ateratzeko une horretan banku kontuan dirurik ez badago ere, hori bai, finkatutako muga bat arte. Erabilitako dirua aurreikusitako moduan eta epeetan itzuli behar da, oro har, hilabete bakoitzeko lehenengo egunetan. Bi ordainketa modu dira ohikoenak:
  • Guztizko zenbatekoaren hileko ordainketa: Sinpleena eta ohikoena da. Zor den gastua (hilabete horretan egindako gastu guztia) gure kontura kargatzen da hurrengo hilabeteko lehen egunean. Une horretan diru nahikoa egon behar du saldo guztia ordaintzeko eta zorra likidatzeko.
  • Ordainketa geroratua: Kuota malgu baten bidez ordainketa atzeratzeko aukera ematen du, mailegu bat balitz bezala.
• Txanpon-txartelak: Aurreordainketakoak ere esaten zaie, eta ordainketak egiteko aukera ematen dute aurretik finkatutako kopuru jakin batera arte. Aurrena bertan dirua sartu behar da kutxa edo banku kontuaren bitartez.
• Txartel birtualak: Txanpon-txartelaren aldaera bat dira, eta Internet bidez erosteko bakarrik balio dute. Ez dute euskarri fisikorik; zenbaki bat, gako bat eta iraungipen data bat bakarrik dute.

5. Aldagai makroekonomikoak

Bolada onak eta txarrak izaten ditu ekonomiak. Bolada txarretan, ondorio negatiboak ahalik eta gehien murrizteko, aldagai hauek giltzarri direla ikusi da. Beraien bitartez ekonomiaren egoera orokorra (makroekonomikoa) aztertu dezakegu.

• Ekonomia hazkundea: Kezka gehien eragiten duena da; izan ere, hazkundeak eragin oso handia du ekonomia ororen aberastasunean eta lanpostuetan.
• Prezioak (eguneroko erosketenak): Egunez egun agertzen zaigun kontua da. Asko eragiten duen aldagaia baita ondasunak eta zerbitzuak erosterakoan.
• Diruaren prezioak (maileguan eskatutakoarena): Prezioen baitan, prezio honek sekulako kezka eragiten du, bereziki zorrak daudenean, hipotekarena adibidez.
• Enplegu maila: Ekonomia arloko kezka handienetakoa da, eragin handiak baititu bai herrialde baten ongizatean bai herrialde horretako pertsona eta familietan.

6. Ekonomia adierazleak

Ekonomia adierazleak, aldagai makroekonomikoak edo "termometroak" oso baliagarriak dira, besteak beste, honetarako aukera ematen baitute:

• Zenbakien bidez kuantifikatzeko familien [egoera]. (Jatorrizko testua osatu gabe zegoen, baina edukia mantendu da.)

7. Hazkundea eta ekoizpena

• Ekoizpen baliabideei eta haien mende dauden ekoizpen aukerei buruz hitz egiten genuen. Barne Produktu Gordinak (BPG) ez ditu aukerak neurtzen, errealitatea baizik.
• Merkatu ekonomietan ekoizten den guztia kontsumitzen edo erosten da, eta BPGk azken ondasunen ekoizpena neurtzen duenez, gastu guztiak batu ditzakegu hori kalkulatzeko.
• Ez ahaztu atzerritarrek gure herrialdean erosten dutela, eta guk beraienean. Beraz, balio multzo batek sortzen du BPGa: kontsumoak, inbertsioak, gastu publikoak, etab. Balio horietako bakoitzari makromagnitudea esaten zaio.

8. Inflazioa neurtzen

Espainian Estatistikako Institutu Nazionalak (INE) kalkulatzen du KPIa, Familia Aurrekontuen Inkestaren bidez herritarren kontsumo ohiturak aztertu ostean. Erosketa saskia ere esaten zaio KPIari, funtsean hori baita: batez besteko familiek gastatu ohi dutenaren prezioen bilketa.

• Erosketa saskia espainiarren kontsumo talde bakoitzean egiten duten gastua kontuan hartuta egiten den produktu adierazgarrien hautaketa bat da.

KPI eta erosketa-saskia urtero aldatzen direnez, urte batetik besterako inflazio-tasa kalkulatzeko, ehuneko aldakuntza-tasaren formula erabiltzen da, eskuarki.