Ekonomia Politika: Gida Osoa

Ekonomia Politika

Helburuak

• Enplegu betea
• Prezioen egonkortasuna
• Pagamendu balantzearen oreka
• Ekonomi hazkundea
• Errentaren berbanaketa

Politikak

• Eskari politika
• Errenta politika
• Industria politika
• Ongizate estatua
• Egiturazko politika (lan merkatuaren erreforma, etab.)

Bitartekoak

• Politika fiskala
• Moneta politika
• Kabio tasa
• Kontrol zuzena (legea, etab.)
• Aldaketak marku instituzionalean (legea, etab.)

Erakundeak

• Administrazio publikoa
• Banku zentrala
• Enpresa publikoak

Ekonomia Politikaren Bitartekoak

• Politika fiskala
• Moneta politika
• Kabio tasa
• Kontrol zuzenak
• Aldaketa marku instituzionalean

Banku Zentralaren Jarduerak

• Banku sistemaren superbisioa
• Gobernuari moneta politikari buruz informatzea
• Bankua izatea beste bankuentzat
• Dirua uztea gobernuari

Politika Fiskala

• Gastu publikoa: ongizate estatua (osasuna, pentsioak, etab.) eta industria politika (enpresentzat laguntza, etab.)
• Sarrera publikoak: zergak (BEZ, etab.) eta gizarte segurantzaren kotizazioak
• Aurrekontuaren saldoa: <0 aurrekontu defizita, >0 aurrekontu superabita

Zergak eta Progresibitatea

• Zerga progresiboa: diru gehiago dutenek euren errentaren portzentaje handiagoa ordaintzen dute
• Zerga erregresiboa: denek berdin ordaintzen dute (BEZ)

Ekonomiaren Hiru Zatiak eta Bi Arauak

Hiru zatiak

• Sektore pribatu nazionala
• Sektore publiko nazionala
• Kanpo sektorea

Bi arauak

• Hiru zati hauek ezin dira denak superabitan egon
• Denek ezin dute defizita eduki

Legea

Errenta politika: soldatak eta prezioak. Legeak arautzen ditu: lan merkatua, finantza merkatua, ondasun eta zerbitzuen merkatua, konkurrentzia politika, zerga sistema, etab.

Ekonomia Politika Denboran Zehar: Keynesianismotik Neoliberalismora

• Demokraziaren ikuspegi desberdinak:
  • Keynesiarrak: estatuak demokrazia esan nahi du. Estatua da jende arruntak duen bitartekoa boterea kontrolatzeko.
  • Neoliberalak: gobernuek aukeratu dute boterea eta erantzukizuna herritarrei bueltatzea.
• Dimentsio garrantzitsuak:
  • Zerga estatua
  • Ongizate estatua

Zerga Estatua

Keynesiar Aroan

• Estatuek politika garrantzitsuak aplikatu dituzte: ongizate estatua, etab.
• Bretton Woods sistema lagungarri gertatu zen, kapitalaren ihesak kontrolatuz eta zergak jartzea ahalbidetuz.

Aro Neoliberalean

• Bretton Woods-en amaiera: zergak biltzea zailagoa, kapitalaren mugimendu handiengatik eta paradisu fiskalak direla eta.
• Ezkerreko ekonomisten kezkak: The Fiscal Crisis of the State, James O'Connor.

Aurrekontu Defizitak

Aro Neoliberalean

• Gobernuek hauek finantzatu behar dira finantza merkatuetan, zor publikoa jaulkiz, banku zentralaren komodina erabili gabe.
• Banku Zentral Independenteak, aurrekoa ziurtatzeko.

EBean

• EBk politika fiskala mugatzen du, estatuen aurrekontu-defizitak kontrolatzen:
  • 1992: Maastricht-eko Ituna
  • 1998: Egonkortasun eta Hazkunderako Ituna (Stability and Growth Pact)
  • 2013: Fiscal Compact (2008ko krisiaren ostean)
  • Coronavirus: Article 10 of EU Regulation 2021/241 (establishing the Recovery and Resilience Facility)
• Europako Banku Zentralak ezin die gobernuei zuzenean mailegurik eman. Baina zor publikoa eros dezake merkatu sekundarioan.

Eredu Kontinentala

• Zergak: osasunerako eta hezkuntzarako, hauek zergekin finantzatzen dira eta errenta berbanatzeko oso baliagarriak dira.
• Gizarte Segurantza: pentsioetarako, langabezia segururako, etab. Ez dute errenta asko berbanatzen.
• Gizarte Kotizazioak: Gizarte Segurantzaren sarrerak, langileek eta enpresariek langileen izenean ordaintzen dituztenak.
• Gizarte Prestazioak: Gizarte Segurantzak eskaintzen dituen babesak. Bakoitzak jasotzen du kotizatu duenaren arabera.
• Ereduak:
  • Banaketa: Gizarte Kotizazioak erabiltzen dira oraingo eta lehengo langileen beharrizanak asetzeko. Une baten kotizazioak beharrizanak baino handiagoak badira, erreserba fondo positiboa sortzen da, etorkizuneko gastuak finantzatzeko.
  • Kapitalizazioa: langileek orain kotizatzen dutena euren etorkizuneko beharrizanetara bideratzen da.

Espainiako estatuan kutxa bakarra dago. Hala ere, Gernikako Estatutuaren arabera (18. artikulua) GSren erregimen ekonomikoa Euskadiren eskumena izan beharko luke.

Espainiako Ongizate Estatu Txikia

Estatua Europan baino txikiagoa da: gastu publikoa, zergak, enplegu publikoa, etab. Beharbada demokrazia ahulagoa delako Espainian, Grezian, Portugalen, etab. Iraganean diktadurak izan dira. Burgesia sendoa da eta langile klasea ahula (Vicenç Navarro Blog, 2012). Gobernuaren ahaleginak defizit publikoa kontrolatzeko: 1995etik euroan sartzeko ongizate estatua murriztu zuen eta gauza bera gertatzen ari da gaur egun.

1978ko Espainiako Konstituzioa eta Autonomia Estatutuak

Konstituzioak bertan behera utzi zituen 1839ko urriaren 25eko eta 1876ko uztailaren 21eko legea (beraz, foruen ezabapena indarrik gabe geratu zen Euskadiko AEan). Konstituzioaren lehenengo xedapen gehigarria.

Konstituzioak ez zuen bertan behera utzi 1839ko urriaren 25eko legea Nafarroan eta, beraz, 1841eko abuztuaren 16ko “Ley Paccionada”-k indarrean jarraitzen du.

Konpetentzien Arazoa

• 1995ean Eusko Legebiltzarrak 45 konpetentzia falta zirela salatu.
• Transferitu direnekin ere arazoak egon dira (Madrilek Espainiako Konstituzioaren 2. eta 149.1. artikuluak erabili).
• Eusko Legebiltzarrak 2004ko abenduan gehiengo absolutuz Autonomia Estatutu proposamen berria onartu. Berme gehiago eskatzen ditu. Baina 2005ean Madrileko Legebiltzarrak eztabaidatu ere ez zuen nahi izan. Beste autonomia batzuek euren estatutuak berritu dituzte: Katalunia, Andaluzia, etab.
• 2010eko iraila: akordioa Gernikako Estatutua osotzeko.

Lurralde Historikoen Legea

Aldundien Konpetentziak

• Errepideak eta herri lanak
• Nekazaritza eta abeltzaintza
• Kultura, artxibategiak eta bibliotekak
• Gizarte laguntza
• Urbanismoa
• Kirola eta aisialdia
• Errepide bitarteko garraioa
• Zergak eta aurrezki kutxak (nahiz eta azken biak LTHan agertu ez)

LTHak euskal aldundiei Espainian normalak direnak baino konpetentzia gehiago ematen dizkie. Hala ere, salbuespen moduan, inoiz euskal aldundiek LRBRLri eutsi diote komeni izan zaienean, adibidez, industria politika edo sustapen politikak aplikatzeko.

Eusko Jaurlaritza

• Osasuna eta hezkuntza

LTHri egindako kritikak

• Eusko Jaurlaritzak konpetentzia gehiago eduki behar lituzke
• Koordinazio gutxi herrialdeen artean
• Aldundietan ez dago CES Vasco/EGABen parekorik
• LTHak ez du udalen gainean ezer esaten

Kontzertua Denboran Zehar

• 1939-1981 tartean Bizkaiari eta Gipuzkoari Kontzertua kendu ziguten “probintzi traidoreak” izateagatik.
• 1981ean Bizkaiak eta Gipuzkoak Kontzertua berreskuratu zuten, eta Arabarekin 20 urterako adostu. Konpetentzia aldundiena da.
• 2002ko Kontzertu berria indefinitua da, amaitze-datarik gabekoa.

Kontzertuaren Konpetentzia

Zerga nagusien gaineko konpetentzia da (falta zaizkigu aduanak eta udal zerga batzuk), ez Gizarte Segurantzaren kotizazioen gainekoa. Beraz, ez dira sarrera publiko guztiak.

Arriskua: Kontzertu Ekonomikoa gainerako autonomiek (lurralde komunek) daukatena baino hobea da, gaitasun gehiago daukagu. Baina arriskua ere badauka. Zerga gutxi biltzen baditugu gure beharrizanetara, ez daukagu gero Madrilen laguntzarik edo nahikotasun fondoaren dirurik hori konpentsatzeko.

Kontzertuaren Funtzionamendua

Aldundiek zergak biltzen dituzte.

Madrili zati bat ematen diote: Kupoa:

• Madrilek EAEra transferitu gabeko konpetentzietan, estatu osoan gastatzen duenaren %6,24
• Gehi Fondo de Compensación Interterritorial-i (FCI) eman behar dioguna.