Erdi Aroko kultura eta literatura: ikuspegi orokorra

Erdi Aroko garaia: Erromatik Amerikaren aurkikuntzara

Erromako Inperioaren amaieratik Amerikaren aurkikuntzaren arteko garaiari buruzko ikuspegi laburra.

Hiru kultura nagusi

Hiru kultura nagusitan banatzen da: Bizantzioa, Islama eta Europa kristaua.

Bizantzioa

Bizantzioa Ekialdeko Inperioan sortu zen eta grekez hitz egiten zen. Erlijio ofiziala kristautasuna izan zen. Justinianoren garaian izan zuen Bizantziok garai loriatsuena. Turkiarrek Konstantinopla konkistatu zuten (1453ean), Bizantzioko hiriburua, eta ordurako amaitu zen inperioaren historia.

Islama

Islama erlijioa da. Meka hirian sortu zen 622. urtean. Koranak Mahomaren predikazioak eta jasotako agerpenak kontatzen ditu. Arabiar munduak Persiako eta Indiako ipuinak berenganatu zituen, eta Greziako filosofia ere eragin zuen.

Europa kristaua

Europa kristaua: Erromatar Inperioa desagertu zenean feudalismoa finkatu zen. Hiruzpalau egitura sozial ezagun nabarmendu ziren.

Sistema soziala

• Noblezia: Zeregina gerra egitea eta populazioa babestea zen.
• Herri xehea: Nekazariak eta artisauak; ez zuten pribilegiorik, zergak ordaintzen zituzten eta nobleziaren lurrak lantzen zituzten.
• Elizgizonak: Kristautasunaren babesleak eta morala zein didaktika landu zituzten.

Kanpoan beste hizkuntza batzuk ere erabiltzen ziren. XIII. mendean burgesia hazi zen; unibertsitateak sortu ziren eta estilo gotikoa agertu zen.

Literatura erlijiosoa

Literatura erlijiosoa kulturaren ahalmen nagusietako bat izan zen, eta erlijio bakoitzak bere testuak eta ikuspegiak zeuzkan:

• Islama: Koranak.
• Hebrearrak: Testamentu Zaharra.
• Kristauak: Estamentu eta testu erlijiosoak.

Koranak garrantzi handia izan zuen ikuspegi erlijiosotik eta literariotik. Literatura-eredu bat da: gramatikala eta sintaktikoa, edertasunaren eredu. Arabiar literaturaren oinarria izan zen; aberatsa eta konplexua, 100tik gora atal ditu eta atal horiek zatitan banatuta daude. Bibliaren eta Korana-ren arteko ildo desberdinak nabari dira; Koranaren barruan lau eskola nagusi aipatzen dira.

Europako literatura

Europako literaturan hiru elementu nagusi nabaritzen dira:

• Kristautasuna: Ohiturak, bizimodua eta morala, dena baldintzatzen zuena.
• Gorte-kultura: Gorte feudal handien eraginez hedatu zen bizimodua.
• Mitoak eta legendak: Hizkuntzetan eta kultur ingurunean eragin handia izan zuten.

Trebetasun eta artista sozialak

Gizartean hiru figura kultural nabarmendu ziren, bakoitza bere rolan:

Elizgizonak

Ondare kulturalaren zaindari eta morala zein didaktika lantzen zuten eragileak izan ziren.

Juglareak

Juglareek egile ezezagunen obrak errezitatu eta musikarekin laguntzen zituzten. Maila sozial altuagoen jendearen esanetara aritzen ziren. Hasieran iraganeko ekintzak kontatzen zituzten; geroago, maitasun kantak agertu ziren. Gazteluetan, kaleetan eta azoketan jarduten zuten, herri xehearen gustuak asetzea helburu, lekuko hizkuntzan.

Trobadoreak

Trobadoreak apalago jantzita egon beharrean sarritan jantziagoak ziren eta ez zuten beti jendeaurrean kontatzen; arestian deskribatutako giroa islatzen zuten. XII. eta XIII. mendeetako Frantziaren idealak ez ziren gerlariarenak bakarrik; balioak hiritarrago bilakatzen hasi ziren, eta kortesiak prestigioa irabazi zuen. Giro hori islatzen zuten trobadoreek eta zaldun eleberriak.