Espainiako geomorfologia: erliebe, litologia eta paisaiak

Eragileak eta higadura-faktoreak

Espainiako erliebean faktore desberdinek eragina dute. Hauen artean daude:

• Faktore tektonikoak: hau da, falla-egiturak eta tolestura-egiturak.
• Faktore litologikoak: materialaren jatorria eta ezaugarriak (igneo, sedimentario eta metamorfikoak) erliebean eragina dute.
• Higadura- eta garraio-faktoreak: hotza eta beroa, ura, haizea, grabitatea, landareen eta animalien jarduera eta, era berean, giza jarduera (higadura bizkortzen dutenak).

Historia geomorfikoa

Espainiako historia geomorfikoan bost aro nagusi bereizten dira:

• Aro arkaikoa edo kanbriaurrekoa (4.000–600 milioi urte)
• Paleozoikoa edo aro primarioa (600–225 milioi urte)
• Mesozoikoa edo aro sekundarioa (225–70 milioi urte)
• Zenozoikoa edo aro tertziarioa (70–2 milioi urte)
• Antropozoikoa edo aro kuaternarioa (2 milioi urte — gaur arte)

Iberia penintsulako unitate morfoestrukturala

Zokaloak (aro primarioa)

Zokaloak aro primariokoak dira. Bertan agertzen diren harriak: granitoa, kuartzita, gneiss-a, arbelak eta eskistoak. Oro har, erliebe horizontalak dira.

Antzinako mendiguneak (aro tertziarioa)

Antzinako mendiguneak aro tertziariokoak dira eta material paleozoikoa dute. Gailur launak eta biribilak izaten dituzte. Mesetaren barneko mendilerroetan aurkitzen dira, adibidez Galizia-Leongo mendigunea eta Kantabriar mendikatea mendebaldean.

Tolestura-mendikateak eta mendikate berriak

Tolestura-mendikateak aro tertziariokoak dira eta Tolestura alpetarren eraginez sortu ziren; adibidez Iberiar eta Kantabriar mendikateetan eta Pirinioetan agertzen dira.

Sakonuneak eta arroak

Sakonuneak sedimentuz beteak daude: kareharri, hareharri, buztina eta margoak aurkitzen dira. Zokalo baten bloke baten, edo higadura eta sedimentazio prozesuen ondorioz sortutako arroak ere agertzen dira. Orogeniaren presioarekin eratu diren ibai arroak: Tajo, Duero, Guadiana ibaiak.

Sakonune prealpetarrak aldiz mendikate alpetarretan azaltzen dira; adibidez Ebro eta Guadalquivir ibaietako sakonuneak inguruko mendietako materialekin beteta daude.

2.3 - Litologia: eremuak

Litologiari dagokionez, hiru eremu nagusi bereiz ditzakegu:

• Eremu silizeoa: bertan granitoa, kuartzitak, gneiss-a eta arbelak agertzen dira. Adibidez, Toledoko mendietan, Sierra Morenan eta Pirinioen inguruko axiala.
• Karezko eremua: kareak, margak, hareak eta buztinak dira nagusi. Oro har, periferiako mendietan ikus daitezke.
• Buztinezko eremua: buztinak, margak eta igeltsuak agertzen dira, normalean alboetako sakonuneetan.

2.4 - Paisaiak

Espainian paisai desberdinak daude:

Mesetak eta lautadak

Mesetak: Duero ibaia eta haren arroa, iparraldeko azpimesetan aurki daitezke. Lautadak ere badira, Tajo-Guadianaren arroek lautada sedimentarioak, pene-lauzarak eta Toledoko mendien eremuak barne hartzen dituzte.

Mendi periferikoak eta barneko mendiguneak

Mendi periferikoak adibidez Galizia-Leongo mendigunea; bertan tolestura alpetarrak eta zokalo paleozoikoak agertzen dira. Kantabriar mendikatea material primarioak ditu, eta ekialdean material sekundarioak ager daitezke. Euskal mendikateak material sekundarioak izango ditu; Iberiar mendikatea, berriz, material mesozoikoa. Sierra Morena, aldiz, material paleozoikoa du.

Kanpoaldeko mendikateak

Kanpoaldeko mendiak artean Pirinioak eta Kataluniako kostako mendiak daude. Iparraldean material primarioa nagusi da, eta hegoaldean material sekundarioa. Mendikate betikoak bi unitatetan banatzen dira: penibetikoa (material paleozoiko altxatuak) eta azpibetikoa (material sekundarioak).

Sakonune aurrealpetarrak

Sakonune aurrealpetarrak adibidez Ebroko sakonunea — inguruko mendietako materialekin betea — eta Guadalquivir-eko sakonunea, bertan inguruko materialak eta itsastarrak daude.

Uharteak

Balear uharteak: bi mendikate-kate nagusi daude, adibidez Mallorca eta Eivissa; horiek mendikate azpibetikoen jarraipenak izan daitezke; material nagusia kareharria izan ohi da. Menorca, aldiz, material paleozoikoak ditu iparraldean eta mesozoikoak hegoaldean.

Kanariar uharteak aro tertziarioan sortutakoak dira.