Estatuaren Antolaketa, Ekonomia eta Lana: Oinarrizko Kontzeptuak

Estatuaren Antolaketa eta Funtzionamendua

Zer da Estatua?

Estatua: Lurralde bat gobernatzen duen unitate politiko eta administratiboa da.

Lurraldea: Estatu guztiek dute lurralde bat eta hura gobernatzen dute; lurraldeak mugak ditu.

Biztanleria: Estatu baten lurraldean bizi diren pertsonak dira. Estatu demokratikoetan, herritarrek eskubideak eta betebeharrak dituzte.

Estatuaren Funtzioak

1. Ordena publikoa zaintzea.
2. Bere lurraldea eta herritarrak babestea.
3. Nazioarteko harremanak izatea (adibidez, kontsulatuen bidez).
4. Legeak egitea.
5. Oinarrizko zerbitzuak ematea (hezkuntza, osasuna, garraioa...).
6. Ekonomia arautzea.

Ongizate Estatua

Gobernu batek ekonomian eta gizartean esku hartzen duenean, herritar guztiek bizi-maila hobea izan dezaten eta gizarte-desberdintasunak murrizteko helburuarekin sortzen den estatu eredua da.

Estatu Motak Botere Politikoaren Arabera

Botere politikoa nork duen eta nola erabiltzen duen kontuan hartuta, bi estatu mota nagusi bereiz daitezke:

Estatu Demokratikoa

Demokraziak "herriaren gobernua" esan nahi du. Oinarrizko ideia da herritarrek gobernuen erabakietan parte hartu behar dutela, erabaki horiek onartu behar baitituzte.

Estatu bat demokratikoa izateko, hiru ezaugarri bete behar ditu:

• a) Herritarren parte-hartzea gobernuan: Herritarrek modu zuzenean edo ordezkarien bidez parte hartzen dute erabaki politikoetan.
• b) Botereen banaketa: Estatuko boterea hainbat erakunderen artean banatzen da, botere-metaketa saihesteko:
  1. Parlamentua: Legeak onartzen ditu eta Gobernua kontrolatzen du (Botere legegilea).
  2. Gobernua: Legeak aplikatzen ditu eta herrialdea administratzen du (Botere betearazlea).
  3. Epaileak eta auzitegiak: Legeak betetzen direla ziurtatzen dute eta gatazkak ebazten dituzte (Botere judiziala).
• c) Zuzenbide-estatua: Gobernanteak eta herritarrak legearen menpe daude, eta lege nagusia Konstituzioa da. Eskubideak eta askatasunak bermatuta daude.

Estatu Autoritarioa edo Diktadura

Pertsona edo talde bakar batek (adibidez, alderdi politiko bakarrak, armadak...) Estatuko botere guztiak bereganatzen ditu. Askotan, boterea indarkeriaren bidez lortzen da (adibidez, estatu-kolpe baten bidez).

Diktaduretan:

• Herritarrek ez dute gobernuan parte hartzeko aukerarik.
• Ez dago botere banaketarik.
• Oinarrizko eskubide eta askatasunak ez dira errespetatzen edo mugatuta daude.
• Gobernuak ez dago legearen menpe; emandako legeak soilik bete behar dira.

Estatu Motak Estatuburuaren Arabera

Estatuburua nor den kontuan hartuta:

• Monarkia: Estatuburua erregea edo erregina da, normalean herentziazko kargua.
• Errepublika: Estatuburua presidentea da, normalean hauteskunde bidez aukeratua.

Estatu Motak Lurralde Antolaketaren Arabera

Botere politikoa lurraldean nola banatzen den kontuan hartuta:

• Estatu zentralizatua: Botere politiko guztia gobernu zentral bakar batean kontzentratzen da.
• Estatu deszentralizatua: Botere politikoa gobernu zentralaren eta lurralde-unitate txikiagoen (eskualdeak, autonomia-erkidegoak, estatu federalak...) artean banatzen da. (Adibideak: Espainia - deszentralizatua, Frantzia - zentralizatuagoa).

Ekonomiaren Oinarriak

Zer da Jarduera Ekonomikoa?

Pertsonen beharrak (produktuak, ondasunak eta zerbitzuak) asetzeko ekoizpen-prozesua da.

Jarduera Ekonomikoen Sektoreak

Hiru sektore nagusitan banatzen dira:

1. Lehen sektorea: Naturatik zuzenean baliabideak (elikagaiak, lehengaiak) lortzeko jarduerak (nekazaritza, abeltzaintza, arrantza, meatzaritza...).
2. Bigarren sektorea: Lehengaiak eraldatuz produktu landuak sortzen dituzten jarduerak (industria, eraikuntza).
3. Hirugarren sektorea: Pertsonei edo enpresei zerbitzuak eskaintzen dizkieten jarduerak (merkataritza, garraioa, hezkuntza, osasuna, turismoa...).

Ekoizpen Faktoreak

Ondasunak eta zerbitzuak ekoizteko beharrezkoak diren elementuak dira:

1. Baliabide naturalak: Naturak eskaintzen dizkigun elementuak (lurra, ura, mineralak...).
   • Baliabide berriztagarriak: Erabili ahala agortzen ez direnak edo berez edo giza laguntzaz birsortzen direnak (eguzki-energia, ura, basoak...).
   • Baliabide ez-berriztagarriak: Erabili ahala agortzen direnak eta ezin direnak birsortu giza eskalan (petrolioa, ikatza, gas naturala...).
2. Kapitala: Ekoizpenean erabiltzen diren ondasunak eta baliabide finantzarioak.
   • Giza kapitala: Langileen ezagutza, trebetasuna eta esperientzia.
   • Kapital fisikoa: Ekoizpenerako erabiltzen diren ondasun materialak (makinak, eraikinak, erremintak, instalazioak...).
   • Kapital finantzarioa: Kapital fisikoa eskuratzeko eta langileei ordaintzeko behar den dirua.
3. Lana: Pertsonek ondasunak ekoizteko edo zerbitzuak eskaintzeko egiten duten ahalegin fisiko edo intelektuala, normalean soldata baten truke.

Sistema Ekonomikoak

Gizarte batek bere baliabideak nola antolatzen dituen ekoizteko, banatzeko eta kontsumitzeko:

Sistema Kapitalista (Merkatu Librea)

Sistema hau faktore hauetan oinarritzen da:

• Jabetza pribatua: Ekoizpen-baliabideak (fabrikak, lurrak...) jabe pribatuen esku daude gehienbat.
• Irabazi-asmoa: Jarduera ekonomikoaren helburu nagusia kapitala inbertituz ahalik eta irabazi handienak lortzea da.
• Merkatu librea: Eragile ekonomikoek (enpresak, kontsumitzaileak) erabakitzen dute zer, nola eta norentzat ekoitzi, eskaintzaren eta eskariaren legearen arabera. Prezioak merkatuak ezartzen ditu. Estatuaren esku-hartzea minimoa da.

Sistema Mistoa

Merkatu librearen mekanismoak eta Estatuaren esku-hartzea konbinatzen ditu. Arazo ekonomikoei merkatuaren bidez egiten zaie aurre, baina Estatuak autoritate gisa jokatzen du desberdintasunak zuzentzeko eta herritar guztiei aukera berdinak bermatzeko.

Helburu hori lortzeko, Estatuak zergak biltzen ditu, eta diru horrekin Ongizate Estatua finantzatzen du (osasuna, hezkuntza, pentsioak...).

Zergak eta Finantzaketa Publikoa

Estatuak zerbitzu publikoak finantzatzeko eta Ongizate Estatua mantentzeko biltzen duen dirua dira zergak. Bi mota nagusi daude:

1. Zuzeneko zergak: Pertsonen edo enpresen errenta edo aberastasuna zuzenean zergapetzen dute (adibidez, PFEZ - Pertsona Fisikoen Errentaren gaineko Zerga, diru-sarreren arabera ordaintzen dena; Sozietateen gaineko Zerga).
2. Zeharkako zergak: Produktu edo zerbitzu bat kontsumitzean ordaintzen dira (adibidez, BEZ - Balio Erantsiaren gaineko Zerga). Kontsumitzaile guztiei berdin eragiten diete, haien errenta edozein dela ere.

Zergak oso garrantzitsuak dira Estatuak zerbitzu publikoak eskaini ahal izateko.

Lana eta Lan Merkatua

Biztanleria Lanaren Arabera

Lana kontuan hartuta, biztanleria bi taldetan sailka daiteke:

• Biztanleria aktiboa: Lan egiteko adinean (normalean 16 urtetik gora) eta gaitasunean dauden pertsonak, lanean ari direnak (okupatuak) edo lana aktiboki bilatzen ari direnak (langabeak).
• Biztanleria ez-aktiboa: Lan egiteko adinean egon arren, lanik egiten ez dutenak eta bilatzen ari ez direnak (ikasleak, erretiratuak, etxeko lanetan aritzen direnak, ezinduak...).

Ordaindutako Langile Motak

Lan-merkatuan, ordainsari baten truke lan egiten duten langileak hiru motatakoak izan daitezke:

1. Soldatapekoak: Beste pertsona edo enpresa batentzat lan egiten dute, kontratu baten bidez eta soldata baten truke (langile gehienak).
2. Kooperatibistak: Kooperatiba baten jabe eta langile diren pertsonak.
3. Autonomoak: Beren kontura lan egiten duten pertsonak, enpresa edo negozio propioa dutenak.

Kontratua eta Nomina

Kontratua: Langilearen eta enplegatzailearen arteko akordioa da, lan-baldintzak (lanaldia, zereginak, soldata, iraupena...) zehazten dituena.

Nomina: Enplegatzaileak langileari aldian-aldian (normalean hilero) ematen dion dokumentua da, jasotako soldata eta dagozkion kenkariak (Gizarte Segurantza, PFEZ...) zehazten dituena. Soldataren ordainketaren egiaztagiria da.

Langabezia Motak

Lan egin nahi eta ahal duten pertsonek lanik ez aurkitzea da langabezia. Hainbat mota daude:

1. Langabezia ziklikoa: Ekonomiaren zikloekin lotuta dago. Krisi ekonomikoetan enpresek gutxiago ekoizten dute eta langileak kaleratzen dituzte; hazkunde garaietan, berriz, langabezia jaitsi egiten da.
2. Urtaroen araberako langabezia: Urteko sasoi jakin batzuetan kontzentratzen diren jarduerekin lotuta dago (adibidez, turismoa, nekazaritzako kanpainak).
3. Egiturazko langabezia: Ekonomiaren egituran bertan dauden desorekek sortzen dute. Adibidez, eskaintzen diren lanpostuen eta langileen kualifikazioaren arteko desegokitasuna, edo sektore ekonomiko jakin batzuen gainbehera.
4. Langabezia teknologikoa (edo frikzionala): Teknologia berriak sartzeagatik edo ekoizpen-prozesuak automatizatzeagatik lanpostuak galtzen direnean gertatzen da. Baita lan batetik bestera igarotzeko denbora-tartean ere.