Etika eta morala: izaera, kontzientzia eta unibertsalismo

1. Etika ekintza moralaren hausnarketatzat hartuta

1.1 Morala eta etika

Gure gizarteetan, gero eta gehiago hitz egiten da portaera etikoaz.

Moral: mos hitzaren jatorria da eta «ohitura» esan nahi du.

Etika: Jatorriz ēthos (egoitza, bizitzeko toki) zen; Aristotelesek, ordea, esanahia zehaztu zuen: izateko modua, hau da, izaera, adierazten du.

1.2 Izaera, kontzientzia eta heldutasun morala

Gizarte-portaeraren izaera aske hori da gizakiaren izaera moralaren oinarria (askatasunak).

Izaera egunetik egunera eraikitzen dugu gure ekintzekin. Izan ere, izaerak, behin eraiki eta gero, eragin handia izango du gure ekintza zehatzetan.

Gure kontzientzia moralak heldutasun-prozesu bati jarraitzen dio. Estadioak eta etapak daude, bakoitzak bere arrazoiketa morala du:

1. 1. Estadioa: Obedientzia eta zigorraren beldurra. Ez dago autonomiarik; kanpokoek ezartzen dute zer egin daitekeen eta zer ez. (Haurtzaroko estadioa da.)
2. 2. Estadioa: Norberaren interesen alde jardutea. Norberaren intereserako mesedegarriak dira; norberekeria da arau horiek betetzeko arrazoia.
3. 3. Estadioa: Pertsonaren itxaropenak. Besteentzat atsegina izan nahi izateak mugiarazten gaitu; besteek onartu eta maitatuak izateko desira egon daiteke horren arrazoia.
4. 4. Estadioa: Ezarritako arau sozialak. Guztien ongizatea lortzeko ezarritako arau sozialak betetzea da zuzena. Hemen hasten da autonomia morala: erantzukizunak arauak betetzera garamatza. Kohlbergen ustez, estadio honetan daude herritar gehienak.
5. 5. Estadioa: Lehen mailako eskubideak eta hitzarmen soziala. Mundura irekitze bat gertatzen da. Norberaren familiaz, taldeaz eta gerraidleaz gain, gizaki guztiek bizitzeko eta aske izateko eskubidea dutela onartzen da; eskubide horiek instituzio sozial guztien gainetik daude.
6. 6. Estadioa: Printzipio etiko unibertsalak. Jarraitu beharreko printzipio etiko unibertsalak daudela jabetzen gara, eta lehentasuna dutela betebehar legal eta instituzional konbentzionalen aurretik.

1.3 Unibertsalismoa eta erlatibismo morala

Maila historikoan unibertsalismoaren eta erlatibismo moralaren arteko aurkakotasuna planteatzen da Sokratesen eta sofisten jarreretan.

Unibertsalismo morala: Sokratesek esplizituki defendatu zuen; uste zuen gizakiaren arrazoimenarekin lotura suntsiezina zegoela.

Konbentzionalismoa (sofistak): Egiazkotzat jotzen ditu jokamolde sozial eta pertsonalekin lotutako usadioak, ohiturak, printzipioak, balioak edo arauak; guztiak gizatalde baten adostasunean oinarrituta daudela onartzen du. Konbentzionalismo etikoa erlatibismo moralari lotuta dago.

1.4 Moralaren oinarri antropologikoak

Arau juridiko eta moralak edukitzeko arrazoi ezinbestekoa dago: gizakiak harreman sozialak ditu eta bideratuta dago bere giza eskubideak onartzera.

Pertsona da bere burua zalantzan jartzen duen eta bere buruaz galdetzen duen izaki bizidun bakarra. Gizakiak bere burua ezagutu nahi du, bere buruaren etengabeko bilaketan ari delako. (Zeure burua ezagutu.)