Euskal Herriko eta Espainiako Historia Garaikidea

Sarrera eta Testuinguru Historikoa

Dokumentu honek XIX. mendearen amaierako eta XX. mendearen hasierako gertaera politiko, sozial eta ekonomiko garrantzitsuak biltzen ditu, bai Euskal Herrian bai Espainian.

8. Joaquín Costa eta Erregenerazionismoa

• Natur-narratiba: Eduki politikoa.
• Egilea: Joaquín Costa (jurista, historialari ekonomikoa, lider erregenerazionista).
• Hartzailea: Publikoa / Gobernua.
• Tokia eta Data: Madril, 1901.

Nahiz eta Espainia jada estatu liberaltzat hartzen zen, Cánovas del Castilloren sistemako krakikeriak herriaren ahotsa entzutea eragotzi zuen. Joaquín Costak Cánovasen berrezarkuntzaren sistema kritikatu eta salatu zuen, eta sistema honen aurkako mugimenduaren lider bihurtu zen: erregenerazionismoa. Krikeek botoak ez zituzten kontuan hartu, landa-eremuetan krakikeria handiagoa izan zen, eta pucherazoa egon zen. Cánovasen sistemak 1923ko Primo de Riveraren estatu-kolpera arte iraun zuen.

9. Federico Echevarría eta Protekzionismoa

• Natur-narratiba: Eduki historiko-zirkunstantziala.
• Egilea: Federico Echevarría (Euskal Herriko enpresaburua, Euskadiko Ekoizleen Ligako presidentea).
• Hartzailea: Kolektiboa.
• Helburua: Protekzionismoaren beharra konbentzitzea.
• Tokia eta Data: Bilbo, 1893ko abenduaren 9a (Berrezarkuntza, Maria Cristina erregeordetza, Bigarren Industrializazioa).

Espainiako industria ez da produktu merkeak eskaintzen dituzten atzerriko enpresekin lehiatzeko gai. Horregatik, lege arantzazlearen eta protekzionismoaren mende daude. Berrezarkuntzan zehar, enpresaburuek Espainia-Alemania tratatua ez sinatzea exijitzen dute.

10. Vicente Blasco Ibáñez eta Meatzarien Egoera

• Forma: Nobela.
• Eduki sozial eta politikoa (historiko-literarioa): Valentzia, 1904.
• Egilea: Vicente Blasco Ibáñez.
• Hartzailea: Publikoa.
• Helburua: Meatzarien egoera salatzea.

Blasco Ibáñezek eduki sozialeko 4 eleberri idatzi zituen, kapitalismoa kritikatuz eta proletariotza nahiz jornalariak defendatuz. XX. mendearen hasieran meatzarien bizitza-baldintza abusuzkoak salatzen ditu. Sozialismoa eta komunismoa areagotu ziren, eta mugimendu obreroa sortu zen.

11. Euzko Batzokiko Estatutuaren Zatiak

• Forma: Euzko Batzokiko estatutuaren zatia.
• Eduki sozial eta politikoa: 1894ko uztailaren 14a, Bilbo (Maria Cristina erregeordetzan).
• Egilea: Kolektiboa (agian Arana anaia izan zitezkeen).
• Hartzailea: Publikoa.

Batzokiak abertzale sabindarren arteko loturak sortzeko eta aisialdi partikularreko zentro izateko balio zuten. Sartzeko euskal-katolikoa izan behar zen. Horretarako sortzen dira estatutu honetako arauak, euskal abertzaletasunaren oinarriak ezarriz. Hortik aurrera, batzokiak aisialdi zentro eta eskola bihurtzen dira, non abertzaletasun sabindarraren oinarriak irakasten diren, Euskal Herri osora zabaldutelarik. Kulturaren gune eraginkorrak ziren.

12. Meatzarien Manifestazioa eta Langileen Borroka

• Forma: Artikulu periodistikoa.
• Eduki sozial eta politikoa: Egile indibiduala.
• Hartzailea: Kolektiboa.
• Helburua: Publikoa.
• Tokia eta Data: Bilbo, 1896ko maiatzaren 23a.

Meatzarien manifestazioa klase-borrokaren adibide bat da (langileak vs. patronal). Emaitza desberdinak izan zituzten greba ugarik egon ziren: garrantzitsuena 1890ekoa izan zen, baina 1903, 1906 eta 1910ekoetan ere egon ziren, armadak esku hartu zuelarik. Greben ebazpenak Facundo Perezaguaren sozialismoaren ospea handitu zuen (meatzarien matxinada bateko buruzagia izan zena).