Euskal Literatura: Esaera Zaharrak eta Baladak

Esaera Zaharrak eta Atsotitzak

• Atsotitzak laburrak dira, herri ikuspegi eta balore sorta handia biltzen dute.
• Motzak eta trinkoak dira. Aditz jokatu gabeekin eta sarri errima, alterazioa, errepikapena eta paralelismoa erabiltzen dituzte.
• XVI. mendetik hona hainbat euskarazko atsotitz bilduma argitaratu dira.

Adibideak:

• “Ataunen ta Zegaman, egunez ikusi eta gauez eraman”
• “Ezkur urte, elur urte”
• “Bildurti dana anker”

Baladak

• Baladak narrazio kantu laburrak dira, askotan une garrantzitsuetatik edo amaieratik hasten dira.
• Ezinezko maitasuna, heriotza bortitza, hilketak eta borrokak dira gai nagusiak.
• Pertsonaiak ekinean aritzen dira, deskribapenik eta baloraziorik gabe.
• Lekuak eta denbora ez dira zehazten, aipamen orokorrak baino ez.
• Tentsio handieneko uneak elkarrizketa bidez, bertsotan adierazten dira errimak jaso gabe.
• Paralelismoa, errepikapena eta motiboak (bigarren esanahi sinbolikoa duten hitzak) erabiltzen dituzte.

Isabelatxu

Egilea: Ezezaguna

Esanahia:

• Isabelatxu kanta ikastera doa portura, baina indarrez itsasontzira sartzen dute.
• Drogatu eta itsasoan esnatzean, bere buruaz beste egitea erabakitzen du.
• Marinelek gorpua erabili eta itsasora botatzen dute.

Estiloa:

• Bizkaierazko balada.
• Motiboa: “zazpi musuak”.
• Tradizioaren aztarna: kanta ikasteko portura joatea.
• Errima ahula.
• Errepikapena eta paralelismoa ugari.

Milia Lasturkoa

Egilea: Hasieran egilea izango zuen, baina herriarena bihurtu zen.

Esanahia:

• Lasturko Milia erditzen hil zen Arrasaten.
• Ahizpak senarrari eta bere familiari leporatzen die zaindu ez izana.
• Berehala beste emazte bat hartu izana leporatu ere.

Estiloa:

• Bizkaierazko balada.
• Metafora ederez osatua.
• Errituen aztarna: animaliak biltzean.

Bereterretxe

Egilea: Egilea zuen, baina herriarena bihurtu zen berehala.

Esanahia:

• Erdi Aroko nobleen borroken testuinguruan kokatzen da.
• Jaun Kontiak Bereterretxe bahitu eta zuhaitz batean hil egiten du.
• Nabarmendu beharrekoak:
  • Amaren mina eta etsipena.
  • Kondearen alabaren errukia: loreak sortzen ditu Bereterretxeren bizia ospatzeko.

Estiloa:

• Zubererazko balada.
• Metafora ederez osatuta.
• Errituen aztarnak: hiltzeko alkandora eskatzea.
• Errima ahula.
• Errepikapena.
• Paralelismoa.