Euskalkien Sailkapena eta Ahozko zein Idatzizko Literatura

Euskalkien sailkapena eta bilakaera

Euskalkien sailkapen historikoa:

• Lehenengoa: Arnaut Oihenart
• Bigarren saiakera: Manuel Larramendi
• Azken sailkapena: Luis Luziano Bonaparte

Koldo Zuazok Bonaparteren mapa eguneratu zuen.

Aldaketak XX. mendearen bigarren erdialdean

Euskalkietan hainbat aldaketa egon dira XX. mendearen bigarren erdialdean, komunikabideei eta hedabideei esker:

• Ahozko hizkuntza soil izateari utzi dio eta beste esparru batzuetara zabaldu da.
• Hizkera batu estandar bat sortu da esparru horietan erabiltzeko.
• Aldaketa guzti hauek eragin zuzena eduki dute hizkuntzan; euskalkiak bata besteari hurbildu zaizkio.

Gaur egungo bost euskalki nagusiak

• Mendebalekoa: bizkaiera
• Erdialdekoa: gipuzkera
• Nafarra: nafarrera
• Nafar-lapurtarra: nafar-lapurtera
• Zuberotarra: zuberera

Ahozko literatura

Ahozko literaturaren ezaugarri nagusiak honako hauek dira:

• XX. mendera arte literatura ahoz transmititu zen.
• Herri xehearen literatura zen; eguneroko egoerak, gertakizunak eta irakaspenak jasotzen ditu.
• Literatura anonimoa da.
• Ahozkoa denez, aldatuz doa.

Ahozko literaturaren genero nagusiak

• Balada: Hitz neurtuz osatutako kontakizuna, kanturako sortua, Erdi Aroan.
• Atsotitza: Esaldi labur eta zehatza, irakaspenen bat adieraztekoa.
• Herri ipuina: Kontakizun laburra.
• Kopla zaharra: Ahoz transmititutako bertso zaharra.

Ahozko tradizioaren berezitasunak

• Dena delako kantak, elezaharrak, ipuinak eta abar ez dira leku guztietan guztiz berdinak. Hau da, tokiaren arabera, ipuin edo kanta beraren bertsioak edo aldaerak egon daitezke.
• Ahozko euskarria: Ahoz aho transmititzen da herri baten tradizioan errotutako ipuin, elezahar, kanta eta halakoen multzoa.
• Egiletza: Ez dago idazlerik. Generoaren araberakoa da igorlea: bertsolaria, koplaria, kontalaria… Jendaurrean aritzeko gaitasun edo dohain jakin batzuk izan behar ditu kontatzeko, kantatzeko edo errezitatzeko.
• Hartzailea: Entzulea da hartzailea. Begien aurrean eta bertatik bertara jaso behar du entzuleak kontatzen ari zaiona, ez dagoelako idatzita. Bat-bateko jarduna da.

Literatura idatziaren ezaugarriak

• Idazlea da igorlea: Idazteko trebezia izan behar du. Ez du jendearen aurrean komunikatzeko, kontatzeko edo hitz egiteko gaitasunik zertan izan.
• Irakurlea da hartzailea: Irakurleak edozein lekutatik eta nahi duenean du eskuragarri idatzitakoa.
• Obraren egonkortasuna: Obra berdina da munduko leku guztietan. Ez du aldaketarik. Itzulpenaren bitartez moldatzen da tokian tokiko hizkuntzara.
• Euskarri fisikoa: Euskarri idatzia du. Hots, paperean idatzita eta argitaratuta dago. Horrela irauten du denboran zehar.