Euskarazko Esaera Zaharrak eta Esamoldeak: Esanahia

Euskarazko Esaera Zaharrak eta Esamoldeak

Maitasuna eta Beldurra lotutako esamoldeak

• Mamiak urturik dago: Maitasuna.
• Itzala sartu zaio: Beldurra.
• Amona ez daukat saltzeko: Maitasuna.
• Haizeak salduta joan da: Beldurra.
• Zuk azaldutakoa kolkoko dut: Maitasuna.
• Hori ikusteak buruko ileak laztu dizkit: Beldurra.
• Zuen mutilak gureari begi handia dio: Maitasuna.
• Ipurdian galtzak estututa noa: Beldurra.
• Odola gatzatu zaio: Beldurra.
• Neska horri bihotza kendu diot: Maitasuna.

Argiarekin lotutako esamoldeak

Argiaren inguruko esamoldeek egoera desberdinak deskribatzen dituzte:

• Argi laranja piztu: Alarma piztu. (Norbait faltan botatzerakoan, argi laranja pizten da).
• Argi laburreko: Inozo. (Norbait hain ez astuna ikusterakoan, argi laburrekoa dela esan daiteke).
• Argi-lo egin: Lo egunez egin. (Egunean zehar lo egitea).
• Argi eta geriza legez: Elkarrekin. (Argia eta geriza beti doaz bata besteagaz, bi lagun balitz bezala).
• Argia lehen aldiz ikusi: Jaio. (Umea jaiotzen denean, munduaren argia ikusten duen argia da; zerbait hasterakoan edota sortzerakoan, argia lehen aldiz ikusi du horrek).
• Argitik iluneraino: Egun osoan. (Argia hasten denetik argia amaitzen denera arte – iluneraino -).
• Begi argiz hartu: Harrera ona egin. (Zerbait lehen aldiz ikusterakoan ona iruditzen bada).
• Kopeta argitu: Alaitu. (Arazo bat konpontzerakoan, pentsatzen dugu eta kopeta argitzen dugu, orain dakigu zer egin behar dugun).
• Argi ibili: Erne, kontuz. (Beste edozerk ez zaitu iluntzen pentsamendua; argi ibiltzen bazara, kontuz ibiliko zara).

Ipuinekin eta hitzekin lotutako esamoldeak

Ipuinak eta hitzak

• Sasiari ipuinak esan: Txiza egin. (Sasian egon txiza egiten, erabat imagina daiteke).
• Atsoen ipuinak: Egiazkoak ez direnak. Sinisgarritasun gutxiko bat entzuterakoan. (Jendeak dioenean gauza bat seguru sartuko dela azterketan).
• Autuak esan: Berriketan jardun. Gustuko dituzun gauzak entzutea. (LH 3an erne daude ipuina kontatzerakoan, autuak esaten ari baitituzu).
• Gaur goizeko kontua: Albiste berria. Gertakizun berri bat. (Lagun batek zerbait berri kontatzen dizunerakoan).
• Kontuak garbitu: Zorrak ordaindu. Konpromisoak, bereziki ekonomikoak, bete. (Lagun bati zor diozun dirua ordaintzerakoan).

Hitz egiteari buruzko esamoldeak

• Mingaina dantzatu: Hitz egin. Jendaurrean, modu arinean edo gehiegi hitz egin. Mihia mugitu -> ahoa mugitu -> hitz egin. (Ikasleak irakaslearen azalpena ematen duenerakoan).
• Elezuria izan: Informaziorik gabeko mezua. Ele – hitza, zuri – transparente = hitz transparentea, mezurik ez duena. (Politikoen hitzaldiak).
• Direnak esan: Egia osoa, ezer ezkutatu gabe, esatea. (Norbaitek eztanda egiten duenerakoan, denetarik esaten du, gustatzen direnak baita gustukoak ez direnak ere).