Euskarazko morfologia eta sintaxia — galdera eta erantzunak

Euskarazko morfologia eta sintaxia — galdera eta erantzunak

2. Kuryłowicz-en legeak

Galdera: Azaldu adibideekin, Kuryłowicz-en legeak zertan datzan.

Erantzuna: Kuryłowicz-en legeak dio formen birsorkuntza analogikoan forma berriak funtzio nagusi bat hartzen duela eta forma zaharrak bigarren mailako erabileran mantentzen direla. Adibidez, euskaraz "dan" forma berritu zen ‘orain’ adierazteko, eta "oraindik" edo antzeko forma zaharragoek antzinako erabilera bat mantendu dezakete. Lege honek hizkuntza-aldaketak nola gertatzen diren azaltzen ditu.

3. Zer da erreduplikazioa?

Galdera: Zer da “Erreduplikazioa”? Zer adieraz daiteke?

Erantzuna: Erreduplikazioan erro baten azpiesegida bat errepikatzen da, inflexiorako zein eratorpenerako erabiliz. Hori erabil daiteke pluraltasuna, intentsitatea, errepikapena, aspektua eta adierazkortasuna adierazteko. Euskara dialekto askotan ez dago erreduplikazio oso sistematikorik, baina bada adibidez "handi handi(a)" bezalako intentsitate-azalpenekoa. Historikoki bi mota aipatzen dira, adibidez:

• Erro osoaren errepikapena: adib. *garagar, *biribil (erabilera historikoetan agertzen diren ereduak).
• Atzizkiz eta aldaketekin errepikatzea: Lakarraren adibidea, *-zen erroa (gi-zen), errepikatuta "ze-zen" bezalako morfologia-eraketan ikus daitekeena.

4. Lokatibo/inesibo forma gazteen hizkeran

Galdera: Zenbait hiztun gazteren hizkeran, lokatibo edo inesibo singularrean "Hitzan" edo "Hotelan" bezalako sintagmak dokumentatu dira. Nola azaltzen dira?

Erantzuna: Aipatutako sintagmak elementu gramatikalak konbinatuz eratzen dira, hala nola preposizioak, artikulu definituak eta euskarazko kasu-gramatikalak. Konbinazio horiek esanahi eta erlazio ezberdinak adierazten dituzte hizkuntzan, eta hiztun gazteen hizkeran eta kontaktu-agertokietan ager daitezke egitura berriak edo aukerak.

5. Atzeranzko eratorpena

Galdera: Azaldu adibideekin zer den atzeranzko eratorpena.

Erantzuna: Atzeranzko eratorpena lehendik dagoen hitz baten amaieran atzizki bat eranstean datza, aurreko kategoria gramatikal bat duen hitz berri bat osatzeko. Adibidez:

• handi (adj.) → handitasun (subst.) — "handitasuna"

7. Noiz esaten dugu zeinu bat motibatuta dagoela?

Erantzuna: Zeinu bat motibatuta dagoenean, haren esanahia bere formatik bertatik edo ikusmen-ikusgarritasun sinbolikotik uler daiteke; hau da, ikusi hutsarekin haren esanahiaren berri izan daiteke. Beste era batean: lotura edo motibazioa dago adierazlearen (signifiant) eta adieraziaren (signifié) artean.

8. Saussurren zeinu linguistikoaren osagaiak

Galdera: Zein dira Saussureren zeinu linguistikoaren bi osagaiak? Zergatik arbitrario samarra dela esaten da?

Erantzuna: Bi osagaiak hauek dira:

• Adierazlea (signifiant): hitzaren forma fonetikoa.
• Adierazia (signifié): hitzak adierazten duen kontzeptua.

Saussureren arabera, soinu-segida batek ez du berez esanahi zehatzik, eta horregatik hitz itxura berdinek esanahi desberdinak izan ditzakete (adibidez, hizkuntza desberdinetan hitz itxurak berdinak izateak baina esanahiak ezberdinak izateak). Honek arbitrarioa den lotura adierazten du adierazlearen eta adieraziaren artean.

9. Konposizionalitatea

Galdera: Esan konposizionalitatea zer den, adibideekin erabilita.

Erantzuna: Esaten dugu zerbait logikoki konposizionala dela baldin eta bere zatiek osotasunean definitzen badute bere esanahia. Adibidez:

• dantza-leku — dantza egiteko tokia.
• menditsu — mendi asko dituen tokia ("menditsu" adjetiboa: mendi + -tsu).

10. "Menditsu" morfemak

Galdera: "Bi morfemaz dago osatua 'menditsu'. Zein da burua eta zergatik?"

Erantzuna: mendi (oinarri-izen) eta -tsu (adj. atzizkia) dira osagaiak. -tsu atzizkiak erabakitzen du hitzaren kategoria (adjektiboa), beraz -tsu da eratorri honetan buru morfologikoa.

11. Hitz eratorri baten argumentu-egitura

Galdera: Zergatik esaten dugu hitz eratorri batek osatzen duten osagaien argumentu-egitura gorde dezakeela? Eman adibideak.

Erantzuna: Osagarri deitzen ditugun elementuek beren inguruan behar diren osagaiak izan ditzakete; adibidez, aditzek argumentu-egitura bat exijentziatzen dute eta horrek eratorrian mantendu daiteke. Postposizioek ere argumentu-eskaerarik izan dezakete (adibidez ~ buruz datibo sintagma bat eskatzen du; ~ gainean genitibozkoa izan dezake), eta hori eratorri batean mantendu daiteke.

12. Nola sortu den "erail" hitza

Galdera: Azaldu xeheki nola sortu den "erail" hitza.

Erantzuna: Euskaraz erail hitza deribaziozko prozesu baten bidez osatu dela ematen du adibideak kontuan hartuta: oinarri substantibo batetik (adibidez eraila?) abiatuta atzizki aditz-emailea gehituta aditza sortzen da. Testuan emandako lehen azalpenaren arabera, erail ("hil", "erail") aditza sortu da eraila bezalako izen batetik eta atzizki aditz-emailea erantsita. (Ohar praktikoa: morfemaren historia zehatza azterketa etnolingustiko sakonagoa eskatzen du.)

13. Hitz elkartuen analisia: esanahia eta mota

Galdera: Eman zure hitzekin ondoko hitz elkartu hauen esanahia, gero esan zein motatakoak diren eta mota horren beste adibide bat eman: sukalde-egongela, kafe antzoki, -zerrama.

Erantzuna:

• sukalde-egongela: "sukaldea eta egongela den etxeko zatia"; entitate bakar batez hitz egiten da. Hori koordinazio-egitura batez ulertu daiteke edo konposizio batean osagai bakoitzak bere rola gordetzen duenean.
• kafe antzoki: Hiru interpretazio posible aipatzen dira: (1) kafetegi eta antzoki funtzioak uztartzen dituen lekua (koordinazio-egitura), (2) antzoki bat, baina kafetegia den espazio batekin (atributua: A den B), edo (3) kafetegi bat, baina antzokia dena (atributua: B den A). Interpretazioa testuinguruaren arabera erabakiko da.
• -zerrama: Testuan emandako adierazpenaren arabera "ama den zerria" bezalako irakurketa egin daiteke; hemen ere atributu-egitura (B den A) adierazten da.
• adj. adibide gehigarri: zakur galgo — "galgoa den zakur" (atributua, B den A).

14. Arazoa "Euskara eguna" eta antzekoekin

Galdera: Zein da arazoa "Euskara eguna" eta "Odolki eguna" bezalako hitz elkartuekin?

Erantzuna: Sintaxi egituretan bezala, morfologia egituretan ere badago buru baten erabakitze-funtzioa. Bi osagai elkartzen direnean, batak erabakitzen du hitz elkartuaren kategoria eta azpikategorizazioa; horrek interpretazio-aniztasuna eta anbiguotasuna sor dezake (adibidez, zein osagaiaren dominazioa den erabakitzeko arauak behar dira).

15. "Harroka" eta "Belaunbikatu" nola sortu diren

Galdera: Esan "Harroka" eta "Belaunbikatu" hitzak nola sortu diren, gertakariaren termino teknikoa zehaztuz eta osagaiak zein diren agertuz.

Erantzuna:

• Harroka: Testuaren arabera, konposizio prozesu baten bidez sortua: osagaiak harro ("ausarta" edo "harro" esanahia) eta ezaugarri- edo substantibo-forma ematen duen -ka atzizkia izan daitezke. Horrela, "harroka" = ausardia / harrotasun bezalako esanahia lortzen du.
• Belaunbikatu: Hitzak bi osagai ditu: belaun (belauna) eta -bikatu (tolestu, flexionatu adierazten duen forma). Hori konposizio/deribazio prozesu baten bidez sortutako aditza dela azaltzen da: "belaunikatu" edo "belaunbikatu" erabilera semantikan "belauna tolestu" edo "belaunik jarri" adieraz ditzake.

16. Atzizkien gorageherak eta gertakariak

Testuan aipatutako atzizkiak: -keria/-tasun, -keta, -garri eta -ari. Era berean, elkartu-eratorrietako gertakariak eta eskolan aipatutako auziak zehaztu behar dira, testuinguruaren arabera.

3. (Mendekostasunezko izen elkartuak) Terminologia

Galdera: Mendekostasunezko izen elkartuetan, zein termino tekniko erabiltzen dugu osagai bakoitzarentzat?

Erantzuna: Ohiko terminoak: osagarri eta buru. Era berean, zenbait multzo tekniko erabil daitezke: bahuvrihi motakoak (hitz elkartu posesibo) edo mendekotasunezko adjektibo elkartuak; egitura aztertu behar da kasu bakoitzean (osagarri + buru, posizio eta semantika kontuan hartuta).

16. "Lotsati", "Beldurti" eta -ti atzizkia

Galdera: "Lotsati", "Beldurti" bezalako adjektiboetan -ti atzizkia beste zein morfemarekin lotu izan ohi da? Nork proposatu zuen hori?

Erantzuna: -ti atzizkia adjektiboak sortzeko erabiltzen da eta askotan izen bizidunekin erlazionatzen da (pertsona-adierazleak). Historiako eta gramatika-tradizioaren arabera, atzizki horren jatorria eta analisia hainbat adituk aztertu dute; zehazteko izen bereizgarria behar da (ikerketa bibliografikoan aurkitzen da zein egile proposatu zuen zehazki; testuan horren aipamena ez dago argi, beraz bibliografia kontsultatu beharko litzateke).

19. -tar atzizkia eta hurrenkerak

Galdera: -tar atzizkiak adjetiboak sortzen ditu (adib. "Neska ondarrutar"). Baina "ondarrutar neska" bezalako hurrenkerak ere zilegi dira. Nola azaltzen da? Noren analisia da hori?

Erantzuna: Euskarazko -tar atzizkiak adjektibo-itzulpenak eta izendatzaile funtzioa izan ditzake; beraz, "Neska ondarrutar" bezala irakur daiteke (Ondarroakoa den neska). Bestalde, "ondarrutar neska" antzeko hurrenkera erritual eta sintaktikoki posiblea da testuinguru sozial edo diskurtsiboaren arabera. Hori aztertu duten egileen analisiak desberdin izan daitezke, eta horrek erakusten du atzizkiaren funtzio anitzeko izaera.

21. "-ari" alomorfoak

Galdera: "Pilotari", "afari", "kazetari", "aurrelari", "gosari", "bazkari": zein alomorfo bereizten dituzu hitz horietan? Argudiatu.

Erantzuna: Bi erabilera nagusi bereiz daitezke:

• Pertsona-adierazlea: -ari alomorfoa pertsona baten lanbidea edo jarduera adierazteko agertzen da: pilotari, kazetari, aurrelari.
• Gauza edo une-adierazlea: beste kasuetan, -ari substantiboak sortzeko erabil daiteke eguneroko une edo ekitaldi izendatzeko: gosari, bazkari, afari.

22. "Kiroltasun" eta "lurraldetasun" arazoa

Galdera: Zergatik dira arazo "kiroltasun" eta "lurraldetasun" moduko hitzak? Zeren arabera sortuak?

Erantzuna: Euskaraz hitz-eraketa normalean ereduen arabera gertatzen da (adibidez, adjektibotik abstraktu-substantibo bat osatzerakoan -tasun gehitzea). Hala ere, zenbait kasutan eredu horiek ez dute itxura erregularragoa ematen edo jarraibide fonologiko/etimologikoagatik alda dezakete; hori da arazoa: morfologia-ereduak eta etimologia historikoa bat ez datozenean azalpen erraza ematea zailtzen delako.

25. "-garri" atzizkia: aditzei ala izenei gehitzen zaien?

Galdera: Azaldu "-garri" atzizkia (beldurgarri, egingarri): aditzei ala izenei gehitzen zaien, Artiagoitiaren irizpideak erabiliz.

Erantzuna: Testuan aipatzen den bezala, Artiagoitiaren irizpideen arabera normalean aditzei gehitzen zaie -garri atzizkia, baina erabilera eta etimologia kontuan hartuta izen edo adjektibo oinarrietatik ere sortu daiteke. Beraz, kasuaren arabera aldatzen da.

28. Noiz den atzizki emankorra

Galdera: Nola erabaki dezakegu atzizki bat emankorra den? Adibideak eman.

Erantzuna (testuaren zerrenda egokitua):

1. Izen konkretuetatik eratorritakoak: dendari, botikari...
2. Hitzak -keta atzizkia badu: esneketari, berriketari...
3. Hitzak -ka atzizkia badu: gudukari, zaunkari...
4. Aditzoinak oinarri direnean: azterlari, esatari, ikerlari...

Gainerako tesiak: hitz gramatikalak testuinguru sintaktikoaren arabera desberdin agertzen dira (adibidez: laguna, lagunak, lagunarekin), eta horrek erakusten du funtzio morfologikoak eta sintaktikoak nola funtzionatzen duten.

Morfema segmentalak eta hatsarreak

Galdera: Zer esan nahi du "morfema guztiak ez dira segmentalak" adierazpenak? Eta daude horrelako morfemak euskaraz?

Erantzuna: Normalean morfemak segmental gisa deskribatzen dira (banan-banan identifikatzaile diren segmentuak), baina badira arazoak, adibidez zirkunfixuak eta artizkiak, non morfema ez den erraz zatitzen den segmentu isolatu modu batean. Testuaren arabera, bai, euskaraz badaude morfema mota batzuk segmentala ez direnak —horren adibide eta analisi zehatzagoak bibliografian bildu behar dira.

Atzizki inflexionalak: 1 eta -ega

1- eta -ega atzizkiak ze motatakoak dira? Erantzuna: inflexiozkoak dira. Leku-izenetan ez dute elkartu-eratorrietarako fenomenorik erakusten, beraz ez dira eratorpen-atzizkiak.

Sator hitzaren arazoa

Galdera: Zer problema ikusi dugu sator hitzarekin?

Erantzuna: Testuan emandako hipoteseak honela laburbiltzen dira: historikoki *sakor izan zitekeela hasieran, ondoren metamorfosi fonologiko baten bidez *sat-gor bezalako etapa bat eta azkenik gaur egungo sator. Hortik ondorioztatzen da hitzaren historia eta morfologia barne-analisia behar direla translazio historikoa eta forma zuzenagoa baieztatzeko.