Ezagutza motak: Zentzumenezkoa eta Intelektuala

Zentzumenezko Ezagutza

Tradizionalki, bost zentzumenei exterozeptoreak deritze. Zentzumenezko ezagutza sentipenarekin eta pertzepzioarekin lotu daiteke.

• Sentipena zentzumen organoan estimuluak eragiten duen kitzikapena da. Beraz, gauza fisiko edo fisiologiko soila da, eta oraindik ez da ezagutza.
• Pertzepzioa, aldiz, ezagutza da: ikusten den objektu singularra begientzat argia besterik ez da, baina subjektuak badaki mahai bat edo beste edozein objektu dela.

Sentipena pertzepzio bihurtzen da, eta fisiko-fisiologiko soil bat besterik ez zen objektu partikularrak aurkitzen dituen prozesu psikiko bihurtzen da. Interesak, itxaropenak, iraganeko esperientziak… ere parte hartzen dute prozesu honetan.

Ezagutza Intelektuala

Ezagutza intelektualak hiru betekizun nagusi ditu:

1. Kontzeptuak Eratzea

Kontzeptua objektu material zein inmaterial baten irudikapen mental, unibertsal eta abstraktua da. Kontzeptuak abstraktuak dira, alde batera uzten dituztelako objektu bakoitzaren ezaugarriak. Aristotelesek adierazi zuen kontzeptuen eraketa jarduera mental baten emaitza zela: abstrakzioarena.

Kontzeptuak hitzen bidez adierazten dira, terminoak izendatzen diren hitzen bidez.

2. Judizioak Eratzea

Bigarren eginkizuna judizioak eratzea da, kontzeptuak era ordenatuan erlazionatuz. Judizioa pentsamenduak bi kontzepturen artean ezartzen duen erlazioa da, bata bestearekin baieztatzen edo ezeztatzen duenean.

Judizioaren adierazpenari proposizioa edo enuntziatua deritzo. Judizioa, proposizioa eta enuntziatua sinonimotzat jo daitezke.

3. Arrazoibidea

Hirugarren betekizuna arrazoibidea da, judizioen erlazio ordenatua. Arrazoibidea pentsamenduak bi judizio ezagun edo gehiago erlazionatzeko jarraitzen duen prozesua da. Judizio horiek premisa gisa baliatzen ditu, eta horietatik judizio berri bat ondorioztatzen du, konklusio edo ondorio deritzona. Arrazoibidearen adierazpenari argudioa deritzo.

Arrazoitzea datu batzuetatik ondorioak ateratzea da, eta horretarako funtsean bi bide jarraitu daitezke:

3.1. Arrazoibide Induktiboa

Datu murritzago batzuetatik abiatuz, beraiek baino orokorragoa den ondorio batera iristea. Arrazoibide induktiboak, arrazoibideak duen egituragatik, ondoriozta dezakeen gauza bakarra probabilitatea da, inoiz ez segurtasuna.

3.2. Arrazoibide Deduktiboa

Datu zabalago batzuetatik abiatuz, beraiek bezain orokorra ez den ondorio batera iristea. Arrazoibide deduktiboan, datuetatik ateratzen den ondorioa ezinbesteko ondorioa da, arrazoibideak duen egituragatik, eta horretan ez du zerikusirik erabilitako datuen edukiak.