Geomorfologia eta Klima: Arroak, Aire-masak eta Baliabideak

Geomorfologia eta Klima: Terminologia oinarrizkoa

Tolestura-mendikateak

Tolestura-mendikateak

Aro tertziarioko Alpetar orogenesian sortutako goraguneak dira; itsasoak aro sekundarioan metatutako material sedimentarioak, batez ere kareharriak, tolestura‑prozesuen ondorioz sortuak. Gaur egun, aldapa handiak eta forma malkartsuak dituzte; izan ere, gazteak direnez, higadurak oraindik ez ditu leundu.

Arro sedimentarioak

Arro sedimentarioak

Sakonuneak ere deitzen zaie. Aro tertziarioan sortutako inguru hondoratuek sedimentuz bete ziren, batez ere buztinaz eta kareharriaz. Gaur egun erliebeak horizontalak edo apur bat inklinatuak dira; geroko orogenesiak ez du eraginik izan.

Modelatu karstikoa

Modelatu karstikoa

Uraren eta CO2aren eraginez, kareharrizko arroken desegite‑prozesuak eratzen duen modelatua da.

Klima

Klima

Leku bateko atmosferaren batez besteko egoera da, urte osoan gertatzen diren eguraldi moten ohiko segidak eragiten dutena. Klimaren ezaugarriak modu estatistikoan zehazten dira, batez besteko balioak kalkulatuta. Haien fidagarritasuna epe luzeko behaketekin lortzen da.

Eguraldia

Eguraldia

Toki eta une bateko atmosferaren egoera da; aldagai meteorologikoen multzok definitzen eta ezaugarritzen duena.

Ekintza-zentroa

Ekintza-zentroa

Antizikloia edo depresio baten erdigunea izan daiteke; maiz ia beti egonkorra eta handia izaten da. Eskualde zabal baten gaineko perturbazio atmosferikoen desplazamendua zuzentzen duena.

Aire masa

Aire masa

Hedadura handiko aire‑bolumena edo zatia da; haren propietate fisikoak —batez ere tenperatura, hezetasuna eta presioa— uniformeak izaten dira edo oso poliki aldatzen dira plano horizontalean. Ezaugarri horiek jatorrizko eskualdeetan bereganatzen dituzte aire masek.

• Tenperatura
• Hezetasuna
• Presioa

Arro hidrografikoa

Arro hidrografikoa

Lurraldearen atal bat da, eta bertako urak ibai nagusi batera eta haren adarretara iristen dira. Arroak uren banalerroen bidez bananduta daude. Banalerroak arroak mugatzen dituzten mendi‑erlieben tontorrek osatzen dituzte. Arroan, ibaiak ibilgu edo ohe batetik mugitzen dira eta modu hierarkikoan antolatutako sarea osatzen dute.

Landaredi potentziala

Landaredi potentziala

Era naturalean, gizakien esku‑hartzerik gabe, toki jakin batean ingurune‑baldintzen arabera haziko lukeen landaredia da.

Baliabide naturala

Baliabide naturala

Giza beharrizanak asetzeko hartu edo erabiltzen den ingurune naturalaren partea edo osagaia da.

Arrisku natural

Arrisku natural

Prozesu naturala da, giza ongizaterako edo bizitzarako mehatxua izan daitekeena. Ondorio katastrofikoak izan ditzake, adibidez: pertsonen heriotza eta kalte materialak azpiegituretan, eraikinetan, uztetan eta abarretan.