Gerra Karlista: Karlismoa eta liberalismoa (1833–1837)

Karlismoaren eta liberalismoaren oinarri soziala

Karlismoaren gizarte‑klaseak hauek izan ziren: kleroa, nekazari behartsuak, nobleziaren sektore handi bat eta foruen alde zeuden erdi‑mailako klaseetako zenbait talde.

• Kleroa
• Nekazari behartsuak
• Noblezia (sektore handi bat)
• Erdi‑mailako klaseetako taldeak (foruen alde)

Foruen eragina

Foruek, berriz, herritar xehearen aldeko abantaila praktikoak zekartzaten, hala nola zerga‑salbuespenak, soldadutzatik salbuespenak eta aduana‑eskubideak.

Euskal liberalak eta burgesia

Euskal liberalak, gehienbat, burgesak ziren. Liberalismoaren printzipio teorikoak —askatasuna, berdintasuna, eskubide politikoak— eskatzen zituzten. Burgesiarentzat, ordea, ordura arteko onurak (aduanak, Ebro ingurukoak...) Europako industrializazioaren ondorioz kaltegarri bilakatu ziren. Euskal burgesiak Espainiako merkatuarekin bat egitea eskatzen zuen (aduanak lekuz aldatzea zen eskaera nagusia) eta, bestetik, foruen araberako sistema politikoa —jauntxoen nagusigoa bermatzen zuena— aldatzea nahi zuen. Lurjabe handiak ere liberalak ziren, desamortizazioek beren ondasunak handitzeko aukera ematen zietelako.

Gerra Karlistaren faseak

Lehen fasea (1833–1835)

Gerraren lehen fasea 1833tik 1835era artekoa izan zen. Jauntxoak eta kleroa herria karlismora erakartzen saiatu ziren. Zenbait partida armatu ibili ziren Euskadiko txoko batetik bestera. Don Karlos Euskadira iritsi zenean, benetako estatu karlista jarri zuen abian. Estatu horrek bere erakundeak zituen (adibidez, Gerra eta Ogasun Ministerioa).

Estatu horrek zailtasun handiak izan zituen, gehienbat ekonomia‑defizita zela eta; diru asko behar baitzuen azpiegiturak mantentzeko, armak lortzeko eta hornitzeko. Baina karlistek jarraitzaileak izan zituzten.

Zumalakarregi eta karlisten antolakuntza

Karlosek partidak (mendi‑mutilen taldeak) elkartu zituen Estatuko toki ezberdinetan beren ideologia defendatzeko, eta Tomás de Zumalakarregi izan zen haien buruzagi nagusia. Zumalakarregi karlisten jeneralik handiena izan zen: estratega bikaina eta buruzagi zorrotza. Lurraldea ondo ezagutzeaz gain, denbora izan zuen bere tropak antolatzeko; sorpresazko erasoak erabiliz tropen mugikortasun handia lortu zuen.

Karlistek gerrillen taktika erabili zuten, eta Euskal Herriko nekazaritza inguruan liberalak alerta‑egoeran egon ziren. Horren ondorioz lehen arrakastak etorri ziren (Trebiño, Eibar, Otxandio, Durango, Tolosa...). Gainera, Nafarroa eta Euskal Herrian altxamenduaren finkapena eman zen: Euskal Herriko hiriburuak eta Nafarroako hegoaldea izan ezik, beste lurralde gehiena karlistek lortu zuten.

Zumalakarregiren helburua Gasteiz hartu eta gero Madrilera abiatzea zen, baina Karlosen helburua Euskal Herriko hiriburuak hartzea izan zen, Bilbo bereziki. Karlosek Bilbo setiatzeko agindu zion Zumalakarregiri, baina alferrikakoa izan zen: 1835ean, Begoñan zauritu ondoren, Zegaman hil zen.

Karlosek kontrolatutako lurraldetan ere legeak eta gobernua ezarri zituen (Espainiatik bereizteko asmorik gabe), Espainiako neurri desamortizatzaile eta antiklerikal guztiak deuseztatuz.

Bigarren fasea (1835–1837)

Bigarren fasea 1835ean Zumalakarregi hil zenetik 1837ra artekoa izan zen. Karlistada Espainia osora zabaldu zen. Karlistek euren espedizioak Espainiako hegoalderantz zuzendu zituzten, Andaluziaraino iritsiz.

1836an, Lutxanako guda ondoren, Espartero liberal jeneralak Bilboko setioa altxatu zuen ingeles laguntzarekin. 1836an Miguel Gómez jeneralak espedizioak egin zituen Bizkaitik Cádiz-era, sei hilabetez, 3.000 soldadurekin, porrot eginez. Karlosek zuzendutako tropak "1837ko Errege Espedizioa" izenez Madril hartzen saiatu ziren. Karlos ez zen ausartu Madrilen sartzen eta atzera egitea agindu zuen. Egoera honek karlisten artean...