Gerrak Ondorio Latzak: Idazle Hil/Presoak
XX. Mendeko lau hamarkadetako lanak eta egitasmoak etenduta gelditu ziren. Idazleak fusilatu (Lauaxeta, Aitzol). ATZERRIKO euskal literatura. Gerra zibilaren ondoren frankismoak euskaraz liburuak argiratzea debekatu, orduan idazleek atzerrira joan. 2MG arte estatuetara jotzen zuten. Izan ere EHn ezin zen literatura erbestean mamitzen saiatu. Oso egoera zaila; zaletasun eta griña oso handia eduki behar atzerrira abiatzeko. Askok Amerikara jo zuten +1945. Baña oztopo politikoak, kalerapen gutxi eragin baina lagungarria izan zen literatura berpizteko. Monzon Mexikon 'urrundik','gudarien egiñak'. Zaitegi Guatemalan 'Goldaketa'. Poema libruk. Zaitegik EUZKO GOGOA nabarmen, Orixe eta Ibañiagbatiakin batera, idazle asko erakarri euskera hutsez idatzitako aldizkari batean. Arj +Txilen ere zenbait eusk lite zabaldu zen argitaletxeen argitarapenen bitartez: Joañixio, Ekaitzpean, Bizia garratza da.
IPARRALDEKO IDAZLEAK
2mg hasi, fr al aurka baina menperatu. esp ez parte hartu. Iparraldeko biz egoera latza jasan zuten, hegoaltik iparrea joandako errefuxiatuentzat. Arestira, hala ere 2mg jende gutxiohil. Al->okupazioa->aginteak->egokitu. Hala ere euskal argital kontrolatu, ez guztiz eragotzi. ESKUALDUNA aldizk. ideolog konts+alemazalea erreg buk jarritu. Eusk'. Zuzendariak ondoren hori salatu. Soubeletek, Vychiko gobernuburaren aldeko biografia argit. AL aurka Salaberri eta Etxahun. Lafitte id nabarmenak, artikulu+liburu elebidunak, nazien aurk erresist. Hitzaldiak+argitalpenak+lib moldatzen zit. HERRIA asterokoa zuzendaria+'Gramaire basque'.
GERRA OND. LEHEN LIB HEGOALD.
Erdi klandestinoa zen lib.en argitarapena, izan ere, 1949/50 arte baimen ofizialik ez z ezarri. Zentsura politiko mnorala zabalkunde gutxi zeukan; Atzerriko eusk nobelak ezkutuan soilik hegoal. sartu. Euskal lit=kolaborazionista. Zarauzko argitaletxe bateko zuzendariek lortu zuten frankisten argitaratzeko baimena. Inprentaren bidez inprim itxaropena+beste nobelak+1.obra euskaldunen kolekzioa. Salbador Mitxelena gerraosteko hegoald. 1.lib. Erlijioso+politik zen liburua erdizka kaleratu zentsuaren beldur baizen. Urte bat geroago garaiko poemik azpimagarriena; Euskaldunak (Orixe). Erreg 15 urte beranduago argtial eragin baina harrera oso beroa ez euki. Baina lit suspertzeko intentzioa zuten autore asko. Etxaniz: Lanen bilduma 'Lur berri bila'; eleberri labur bat non ipunak, irratirako istorioak, antzerkoa, olerki eta abesti desbedinak jorratzen ditu. Horre gain apaiza. Autobiografia hilda gero kaleratu: 'Izotz Kandelak'. Onaindia itzulpenginzan, aldizkarigintzan, bertsolaritzan..inguruan jorratu. Etxaide prosalariak nobelatxo bat ere kaleratu. Bi erakunde azpirratzen ditugu; Euskaltzaindia: Non literaturaren (ahozko/idatzizkoa) sustatzailea da 1950/55 urtetan berrantolatzeko aukera eduki ez arren. Bestalde, EGAN, EH adiskideen partaideen arlo literario moduan. 1945 euskeraz, lehen elebiduna. Ipuinak eleberriak...etab