Guía Completa da Gramática Galega: Pronomes, Vulgarismos e Perífrases

Pronomes

Pronomes tónicos e átonos

• Pronomes tónicos: eu, min comigo / ti, contigo / el, ela, si, consigo / nós, nosoutros, connosco / vós, vosoutros, convosco / eles, elas, si, consigo.
• Pronomes átonos: me / che, te / lle, o, lo, no, se / a, la, na / nos / vos / lles, os, los, nos, se / as, las, nas.

Uso dos pronomes persoais

• Te: pronome de 2ª persoa de CD (complemento directo). Exemplo: Onte vinte na rúa.
• Che: pronome de 2ª persoa de CI (complemento indirecto). Exemplo: Tróuxenche un regalo.
• Lle: pronome de 3ª persoa singular de CI. Exemplo: Deille un bo consello.

Notas importantes sobre a substitución de pronomes

• *Che substitúese por lle.
• *Te substitúese por o, a, os, as.

Normas xerais de colocación do pronome átono

• Oración simple: faino
• Proposición principal: dime se o farás
• Proposición subordinada: dime se o farás
• Oración desiderativa: o demo te leve
• Entoación enfática: ti, ti o fixeches
• Exclamativas: ¡como o puxo!
• Interrogativas: quen os trouxo?
• Negativa: vino pero non o mirei
• Oración que comeza por: nada, ninguén ou ningún (proclítico).
• Con pronomes indefinidos: algo, alguén, ambos, bastante, calquera, entrambos, mesmo, todo (proclítico).
• Con adxectivos e adverbios de cantidade: algún, outro, un, os máis, os demais, moito, moi, pouco, tal, tanto, tan, máis, menos, demasiado (enclítico).
• Con adxectivos indefinidos: cada, certo e varios (enclítico).

Vulgarismos na lingua galega

• Prótese: amoto, aradio
• Epéntese: soio, aldeia
• Anaptixe: garavata por gravata
• Síncope: pra por para
• Aférese: nimigo por inimigo
• Apócope: verdá por verdade
• Paragoxe: mullere por muller, collere por coller
• Metátese: probe por pobre
• Redución dos grupos consonánticos: coluna por columna
• Alteracións vocálicas en sílaba átona: fuciño por fociño
• Rotacismo: derde por desde

Dialectismos do galego

No plano fonético

• Seseo e gheada.
• Ditongo -ui- (truita).
• Formas en cua ou gua (cuando, guardar).

No plano morfosintáctico

• Nos plurais de formas con -n final (can-cais).
• Nas formas en -án (irmán-irmao).
• Nos demostrativos (iste, ise...).
• Nas formas dos pronomes persoais (il, tu).
• Cheísmo, teísmo.
• Nas terminacións verbais (andais, andandes, andás por andades).

Perífrases verbais

Perífrases con valor temporal

• FUTURIDADE: Ir + Infinitivo / Haber (de) + Infinitivo
• INMINENCIA: Haber (en pretérito) (de) + Infinitivo / Querer + Infinitivo / Estar a ou para + Infinitivo

Perífrases con valor modal

• OBRIGACIÓN: Haber (de) + Infinitivo / Haber (impersoal) + que + Infinitivo / Ter + que + Infinitivo / Ter + de + Infinitivo / Deber (de) + Infinitivo
• HIPÓTESE: Haber (de) + Infinitivo / Deber (de) + Infinitivo
• PROBABILIDADE: Poder + Infinitivo

Perífrases con valor aspectual

• IMPERFECTIVA: Andar + a + Infinitivo / Ser + a + Infinitivo / Andar + Xerundio / Estar + Xerundio / Levar + Xerundio / Seguir + Xerundio / Ir + Xerundio / Vir + Xerundio
• PERFECTIVA: Acabar + de + Infinitivo / Deixar(se) + de + Infinitivo / Dar + Participio / Levar + Participio / Ter + Participio
• INCOATIVA: Comezar ou Empezar + a + Infinitivo / Botar(se) ou Poñer(se) + a + Infinitivo / Dar + en + Infinitivo
• TERMINATIVA: Chegar + a + Infinitivo / Vir + a + Infinitivo / Acabar + por + Infinitivo
• REITERATIVA: Volver + Infinitivo / Ter + Participio

O infinitivo conxugado

Cando se pode empregar

• Cando os suxeitos dos dous verbos son distintos e o do infinitivo está claramente expreso (Ex: É raro non chegaren os teus pais puntualmente).
• Cando os suxeitos dos dous verbos son distintos, pero o do infinitivo non aparece expreso e é conveniente marcalo para evitar ambigüidades (Ex: Coido que o terás todo solucionado ao chegarmos).
• Cando vai introducido por unha preposición ou locución prepositiva e ten suxeito propio, aínda que sexa o mesmo có do verbo principal (Ex: Berrouche por non faceres o traballo).

Cando non se pode empregar

• Se o infinitivo ten valor impersoal (Ex: Era de esperar este resultado).
• Cando forma parte dunha perífrase verbal ou depende dun verbo modal ou de movemento en construción (Ex: Habedes de saber o que é bo).
• Cando o infinitivo se sitúa a seguir dun verbo causativo (facer, mandar) ou perceptivo (oír, percibir, sentir), do que depende (Ex: Mandaron retirar o moble do cuarto).
• Se se usa con valor imperativo (Ex: Recolle a mesa!).
• Como termo dunha frase preposicional que modifica a un adxectivo (Ex: Estamos aburridos de esperar tanto).
• Se o infinitivo aparece precedido do verbo rexente e unha preposición esixida por este (Ex: Esquecéronse de chamar por teléfono).