Historia literatury i kluczowe motywy od Antyku do XX wieku

Antyk

Epikureizm – filozofia mówiąca, że szczęście to brak cierpienia, osiągany przez życie w prostocie, umiarze i spokoju ducha; stoicyzm – przekonanie, że człowiek powinien kierować się rozumem, panować nad emocjami i godzić się z losem, bo nie ma na wszystko wpływu; topos prometejski – motyw bohatera, który buntuje się przeciw wyższej sile (bogom, władzy) w imię dobra innych, cierpi za innych, np. Prometeusz, Konrad z „Dziadów”.

Teatr antyczny – klasyczna tragedia grecka, która przestrzega trzech jedności (czasu, miejsca, akcji), ma wywołać katharsis – oczyszczenie emocjonalne widza, wykorzystuje ironię tragiczną (widz wie więcej niż bohater) oraz mimesis – sztuka ma naśladować rzeczywistość.

Średniowiecze

• Uniwersalizm – wspólna dla Europy wiara, język (łacina), kultura, podporządkowana Bogu;
• Teocentryzm – Bóg w centrum świata, życie ziemskie to droga do zbawienia;
• Augustynizm – koncepcja człowieka rozdartego między cielesnością a duchowością, między grzechem a dążeniem do Boga.

Renesans

• Humanizm – skupienie na człowieku, jego godności, wiedzy i rozwoju; wiara w rozum i edukację, odrodzenie ideałów antyku;
• Antropocentryzm – człowiek najważniejszy, centrum świata; jego rozum, możliwości i emocje są kluczowe;
• Reformacja – ruch religijny zapoczątkowany przez Lutra, krytykujący Kościół katolicki i prowadzący do powstania protestantyzmu.

Barok

Barok – kontrast, niepokój, emocje, rozdarcie duchowe; skupienie na śmierci i religii.

• Marinizm – ozdobny styl poetycki pełen metafor, paradoksów, dźwięków i efektów (np. Jan Andrzej Morsztyn);
• Sarmatyzm – ideologia polskiej szlachty, oparta na dumie z wolności, religijności i walce za ojczyznę, ale też ksenofobii i zacofaniu;
• Kontrreformacja – odpowiedź Kościoła na reformację: walka o wiarę przez sztukę i edukację (np. jezuici).

Oświecenie

• Klasycyzm – wzorowanie się na antyku, dążenie do prostoty, umiaru, harmonii; zasada rozumu;
• Racjonalizm – wiara, że człowiek może poznać świat dzięki rozumowi; odrzucenie przesądów;
• Empiryzm – poznanie świata dzięki doświadczeniu i obserwacji;
• Humanitaryzm – szacunek dla człowieka, działania na rzecz poprawy jego losu (np. edukacja);
• Deizm – przekonanie, że Bóg stworzył świat, ale już nim nie kieruje;
• Ateizm – odrzucenie wiary w Boga;
• Wolteranizm – poglądy Woltera: krytyka Kościoła i tyranii, obrona wolności słowa i sumienia;
• Sensualizm – poznawanie świata przez zmysły;
• Libertynizm – wolność w myśleniu i postępowaniu, odrzucenie norm religijnych.

Romantyzm

• Irracjonalizm – świat poznawany przez uczucia i intuicję, nie przez rozum;
• Profetyzm – poeta jako prorok, mający dostęp do prawd niedostępnych innym (np. Mickiewicz);
• Mesjanizm – Polska posiada szczególną misję, cierpi za inne narody jak Chrystus za ludzi;
• Historycyzm – inspirowanie się historią, czerpanie z niej wartości;
• Mistycyzm – wiara w kontakt z Bogiem, duchami, światami pozaziemskimi;
• Winkelriedyzm – poświęcenie jednostki dla dobra narodu, heroizm mimo straty.

Pozytywizm

• Praca u podstaw – oświecanie i wspieranie niższych warstw społecznych, np. chłopów;
• Praca organiczna – społeczeństwo jako organizm; każdy musi działać dla wspólnego dobra;
• Scjentyzm – zaufanie do nauki jako drogi rozwoju i walki z ciemnotą;
• Monizm – pogląd, że wszystko sprowadza się do jednej zasady/bytu;
• Asymilacja Żydów – włączenie ludności żydowskiej w życie społeczne i kulturalne Polski (np. „Mendel Gdański”).

Młoda Polska (Modernizm)

• Dekadentyzm – pesymizm, poczucie upadku cywilizacji, niemocy i znudzenia życiem;
• Ekspresjonizm – silne, emocjonalne, czasem krzyczące wyrażanie przeżyć wewnętrznych;
• Impresjonizm – subiektywne, ulotne wrażenia, nastrój, światło;
• Naturalizm – pokazanie życia bez upiększeń, biologiczność, wpływ środowiska i dziedziczności;
• Secesja – dekoracyjność, styl art nouveau, piękno formy;
• Symbolizm – przekonanie, że rzeczywistość ma ukryte sensy; artysta przekazuje treść poprzez symbole;
• Chłopomania – idealizacja wsi i chłopów jako prawdziwego, silnego „rdzenia” narodu.

XX wiek i wojna

• Futuryzm – kult nowoczesności, techniki, szybkości, agresywnego działania;
• Awangarda – eksperymenty artystyczne, nowe formy, łamanie reguł;
• Neoklasycyzm – powrót do ładu i formy klasycznej, często w okresie wojennym;
• Katastrofizm – poczucie zbliżającej się zagłady, nieuchronnego końca świata;
• Teatr absurdu – ukazuje bezsens życia, chaos i brak komunikacji (np. Mrożek);
• Dehumanizacja – człowiek jako numer, rzecz, bez tożsamości i godności (np. w opowiadaniach Borowskiego).

Człowiek zlagrowany – termin oznaczający więźnia obozu koncentracyjnego, który, by przetrwać, traci moralność i człowieczeństwo; staje się bierny, odrętwiały, działa jak maszyna, nie czuje empatii – pokazany bez emocji u Borowskiego, np. w „Proszę państwa do gazu”; przeciwieństwem tego pojęcia jest człowiek niezłamany – zachowujący wartości mimo piekła obozu (np. Herling-Grudziński – „Inny świat”, Nałkowska – „Medaliony”).

Motywy

• Tragizm – sytuacja bez dobrego wyjścia (np. Antygona, Konrad);
• Bunt – sprzeciw wobec Boga, władzy, losu (np. Konrad, Prometeusz);
• Poświęcenie – oddanie życia lub szczęścia dla innych (np. Kordian, Winkelriedyzm);
• Miłość – jako siła tragiczna, duchowa, rodzinna;
• Wolność – dążenie do niepodległości i niezależności (Romantyzm, wojna);
• Tożsamość – pytanie o to, kim się jest i gdzie jest miejsce jednostki (w niewoli, w obozie, na emigracji);
• Pamięć – historia jako wartość, potrzeba wspominania ofiar i zbrodni.

Postawy

• Romantyczny buntownik – Konrad walczący z Bogiem o naród;
• Męczennik – Polska jako zbawca Europy (np. motyw w „Dziadach”);
• Oportunista zlagrowany – więzień, który dostosowuje się do systemu i zatraca moralność (np. Borowski);
• Bohater niezłomny – postać, która mimo zła pozostaje wierna wartościom i ludziom (np. Herling-Grudziński, Nałkowska).