Historia Polski w XIX Wieku: Powstanie Styczniowe, Represje i Narodziny Partii Politycznych

Historia Polski w XIX Wieku: Od Powstania Styczniowego do Młodej Polski

Stronnictwa Patriotyczne przed Powstaniem Styczniowym

Biali (Andrzej Zamoyski, Leopold Kronenberg)

• Działalność **legalna** i **kompromis** z zaborcami.
• Warunkiem rozpoczęcia powstania jest uzyskanie poparcia **Francji** i **Wielkiej Brytanii**.
• **Uwłaszczenie chłopów** po wypłaceniu odszkodowań właścicielom ziemskim.

Czerwoni (Jarosław Dąbrowski, Zygmunt Padlewski, Ignacy Chmieleński)

• **Zbrojne powstanie** przy wsparciu wszystkich grup społecznych.
• Natychmiastowe i bezwarunkowe **uwłaszczenie chłopów**.

Powstanie Styczniowe (1863–1864)

Powstanie rozpoczęło się **22 stycznia 1863 roku**. Bezpośrednią przyczyną wybuchu była tzw. **branka**, czyli przymusowy pobór do wojska rosyjskiego, który miał objąć osoby podejrzane o działalność spiskową. Utworzono **Rząd Narodowy Tymczasowy**, a naczelnikiem powstania został **Ludwik Mierosławski**.

Początkowo planowano opanowanie Płocka, jednak nie powiodło się to, i Rząd Narodowy wrócił do Warszawy. Dzięki działaniom **Stefana Bobrowskiego** powstanie przetrwało zimę i wiosną przybrało na sile. Walki przyjęły formę **partyzancką**.

W marcu 1863 roku przywódcą został **Marian Langiewicz** (reprezentant BIAŁYCH), jednak tydzień później jego dyktatura upadła. W kwietniu nastąpił kryzys, który udało się przezwyciężyć w maju.

10 maja 1863 roku powstał **Rząd Narodowy**, który powołał polskie **państwo podziemne**. Funkcjonowały m.in.: poczta, dyplomacja, aparat informacyjny i propagandowy, służba finansowa i zaopatrywania armii. Istniały podatki na rzecz wojska oraz trybunały rewolucyjne, które wydawały wyroki za szpiegostwo i zdradę.

Latem 1863 roku powstanie osiągało największe sukcesy. Oprócz Królestwa Polskiego obejmowało **Białoruś, zachodnią Ukrainę i Litwę**.

Upadek Powstania

Jesienią 1863 roku, w wyniku nasilonych **represji**, zapał Polaków ostygł. **17 października** władzę przejął **Romuald Traugutt**, który zreorganizował powstanie, dzięki czemu przetrwało ono zimę. 21 lutego 1864 roku rozbito oddział **Józefa Hauke-Bosaka**. Zamknięto granice z Austrią, co uniemożliwiło Polakom z Galicji wspieranie powstania. Car **Aleksander II Romanow** uwłaszczył chłopów, aby odebrać powstaniu bazę społeczną.

W kwietniu 1864 roku rozbito siatkę warszawską i aresztowano Traugutta. **5 sierpnia** powieszono ostatniego dyktatora powstania. Najdłużej walczył oddział księdza **Stanisława Brzóski** (do jesieni 1864). Ostatnim przedstawicielem władz podziemnych był **Aleksander Waszkowski** (aresztowany w lutym 1865 roku).

Represje po Powstaniu Styczniowym

Zabór Rosyjski (Królestwo Polskie)

• Powstańcy: egzekucje (w tym publiczne), więzienie lub **zesłanie na Syberię**, konfiskata majątków.
• Administracja: znoszenie autonomii i urzędów, zastępowanie polskich urzędników rosyjskimi, intensywna **rusyfikacja**.
• Szkolnictwo: obowiązkowy **język rosyjski** (oprócz religii), nauczyciele zastępowani rosyjskimi, szpiegowanie i dozorowanie uczniów.
• Kościół: śmierć i zesłanie księży, likwidacja klasztorów, konfiskata dóbr kościelnych, podporządkowanie Kolegium Rzymskokatolickiemu w Petersburgu (1867).

Zabór Pruski (Niemcy)

• Kościół: wpływ państwa na obsadę stanowisk, duchowni musieli posiadać obywatelstwo niemieckie (elementy **Kulturkampfu**).
• Język: **niemiecki** językiem urzędowym (łącznie ze zgromadzeniami publicznymi), z wyjątkiem gmin, w których Polacy stanowili ponad 60%.
• Edukacja: język niemiecki jako język wykładowy (oprócz religii).
• Ekonomia i Osadnictwo: wysiedlenia osób bez obywatelstwa niemieckiego. **Komisja Kolonizacyjna** przesiedlała Niemców na Pomorze Gdańskie i do Wielkopolski, przejmując ziemie z rąk polskich właścicieli. Wprowadzono zakaz wznoszenia budynków mieszkalnych i gospodarczych bez zezwolenia (tzw. **ustawa kagańcowa**).
• Organizacje: **Hakata** (Związek Marchii Wschodniej, nazwa od inicjałów założycieli H-K-T) – nacjonalistyczny związek zwalczający polskość.

Zabór Austriacki (Galicja)

W Galicji panowała **większa autonomia** niż w Rosji i Prusach. Polscy politycy zajmowali najwyższe stanowiska we władzach w Wiedniu. Sprzyjano rozwojowi **polskiej kultury**.

Praca Organiczna i Rozwój Gospodarczy

Praca organiczna to idea równomiernego rozwoju wszystkich warstw społecznych i gospodarki, rozwijająca się intensywnie w drugiej połowie XIX wieku.

Rozwój Gospodarczy w Zaborze Pruskim

Zabór pruski oferował najlepsze warunki dla rozwoju **rolnictwa** po uwłaszczeniu chłopów. Odnotowano tam najwyższy wzrost **przemysłu** (powstały liczne huty, kopalnie węgla, koksownie, zakłady przemysłowe, zwłaszcza na **Górnym Śląsku**).

Najważniejsze Okręgi Przemysłowe (Zabór Rosyjski)

• **Łódzki** (przemysł włókienniczy)
• **Warszawski** (przemysł maszynowy i metalowy)

Ruch Robotniczy i Partie Polityczne

Ruch robotniczy rozwijał się przede wszystkim w **zaborze rosyjskim**.

• 1882: Powstanie Socjalno-Rewolucyjnej Partii **"Proletariat"** (Wielki Proletariat), szybko rozbitej przez władze carskie.
• 1888: Powstanie **II Proletariatu**, również nawiązującego do marksizmu.
• 1889: Powstanie **Związku Robotników Polskich**.

Nurt Socjaldemokratyczny i Niepodległościowy

W **1893 roku** utworzono **Polską Partię Socjalistyczną (PPS)**, której głównym działaczem był **Józef Piłsudski**. PPS walczyła o poprawę warunków życia i pracy robotników oraz o **niepodległość Polski**. W Galicji powstała **Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego (PPSD)**.

Nurt Komunistyczny (Marksistowski)

W **1893 roku** powstała **Socjaldemokracja Królestwa Polskiego (SDKP)**, której program polityczny nawiązywał do idei marksistowskich. SDKP przekształciła się w **1900 roku** w **Socjaldemokrację Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL)**. Głównymi działaczami byli **Julian Marchlewski** i **Róża Luksemburg**.

Narodowa Demokracja (Endecja)

W **1887 roku** powstała **Liga Polska**, która w **1893 roku** przekształciła się w **Ligę Narodową**. W **1897 roku** powstało **Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne (SND)**. Program SND opierał się na idei nowoczesnego narodu polskiego, **solidaryzmie narodowym** oraz tzw. **egoizmie narodowym**.

Rewolucja 1905 Roku w Królestwie Polskim

W **1905 roku** w Rosji miała miejsce rewolucja, będąca serią masowych protestów i strajków. W Królestwie Polskim powstała wówczas **Rada Delegatów Robotniczych i Chłopskich**. Rząd carski zdołał stłumić rewolucję przy użyciu siły, jednak wydarzenie to miało ogromny wpływ na rozwój ruchów rewolucyjnych i niepodległościowych w późniejszych latach.

Ruchy Kulturalne i Naukowe w XIX Wieku

Pozytywizm

• W literaturze dominowała idea **pracy organicznej** i **pracy u podstaw**.
• Ważni twórcy: **Bolesław Prus**, **Eliza Orzeszkowa** i **Henryk Sienkiewicz**.

Młoda Polska (Neoromantyzm)

• Odrzucała pozytywistyczne hasła na rzecz **neoromantyzmu** i skupienia na sztuce.
• Ważni twórcy: **Stanisław Wyspiański**, **Władysław Reymont**, **Stanisław Przybyszewski** i **Kazimierz Przerwa-Tetmajer**.

Malarstwo

Wybitni malarze: **Jan Matejko**, **Jacek Malczewski**, **Juliusz Kossak**, **Wojciech Kossak** i **Leon Wyczółkowski**.

Muzyka

Wybitni kompozytorzy: **Stanisław Moniuszko**, **Mieczysław Karłowicz**, **Feliks Nowowiejski**, **Karol Szymanowski** i **Ignacy Jan Paderewski**.

Nauka

Naukowcy polskiego pochodzenia, którzy osiągnęli międzynarodową sławę: **Maria Skłodowska-Curie**, **Ernest Malinowski**, **Rudolf Dybowski**, **Edmund Strzelecki**, **Ignacy Domeyko** i **Jan Czerski**.