Iberiar Penintsulako bilakaera geologikoa eta erliebea

Iberiar Penintsulako bilakaera geologikoa eta erliebea

Iberiar Penintsulako bilakaera geologikoa aztertzen da ondoko ataletan, garai geologikoen arabera antolatuta eta erliebe nagusiak azaltzen direlarik.

1. Era arkaikoa (kantabriar aurrekoa, 4.000–600 MUrte)

Era arkaikoa edo kantabriar aurrekoa (4.000–600 milioi urte). Arbelaz eta gneisez osatutako arroka-multzoek osatzen zuten orduko egitura. Galizian mendi-zerrenda zabala ageri zen IM-HE norabidean; Erdialdeko Mendikatea eta Toleduko mendietako goragune batzuk ageri ziren. Higadurak lautu egin zuen eta itsaso paleozoikoek ia guztiz estali zuten eremu hori.

2. Era primarioa (paleozoikoa, 600–225 MUrte)

Era primarioa edo paleozoikoa (600–225 milioi urte). Garai honetan gertatu zen hertziniar orogenia. Iberiar Penintsula ia osorik estaltzen zuten itsasoetatik sortu ziren mendikate hertziniarrak; horiek granitoz, arbelaz eta kuartzitaz osatuta zeuden. Mendigune hesperikoa altxatu zen; gero higadurak lautu eta Mediterraneorantz inklinatutako zokalo bihurtu zen. Bestalde, Akitaniako, Ebroko eta Balear mendiguneak agertu ziren; higadurak lautu eta, ondorioz, zokalo bihurtu ziren.

3. Era mesozoikoa (sekundarioa, 225–68 MUrte)

Era mesozoikoa edo sekundarioa (225–68 milioi urte). Garai honetan higadura eta sedimentazioa nagusi izan ziren. Erliebe hertziniarrak lautzen jarraitu zuen higaduraren eraginez. Itsasoek bi eremu estali zituzten eta sedimentazioan materialak pilatu ziren, batez ere kareharriak eta margak. Aurreko mendiguneak zahartu eta borobildu egin ziren; Tetis itsasoaren pean kareharriak geratu ziren.

4. Era tertziarioa (68–1,7 MUrte)

Era tertziarioan gertatu ziren aldaketa handienetako batzuk: alpetar orogeniaren altxatzeek eta tolesturek eremu zabalak aldatu zituzten.

• Mendikate alpetarrak altxatu ziren; antzinako mendiguneen arteko fosan pilatutako materialek tolestu zirenean alpetar mendikateak sortu ziren.
• Prealpetar sakonuneak eratu ziren, Ebroko sakonunea edo Guadalquivirrekoa bezalakoak, Pirinioekin paraleloak direnak.
• Iberiar Goi Lautadari alpetar eraginak egin zioten: masa handi batek mendebalderantz inklinatu eta zolatu egin zen. Goi Lautadako hegal ekialdeko eta hegoaldeko mendi-hegalak sortu ziren; hegoaldeko hegalan Sierra Morena altxatu zen.
• Goi lautadako zokaloa paleozoikoz osatuta dago eta akats (faila) asko ditu.

5. Era kuaternarioa (duela 1,7 MUrte–gaur)

Kuaternarioan (duela 1,7 milioi urtetik gaur arte) glaziazioaren ondorioak nabarmendu ziren. Bi glaziar motak sortu ziren: zirku glaziarrak eta haran glaziarrak. Zirkuek, latitudearen ondorioz, ibar glaziar txikiak eta aintzira txikiak eratu zituzten izotzak urtu zirenean. Haran glaziarrak zirkuetako izotzaren pilaketatik jaitsiz eratzen dira; haranean behera doazen izotzak arroka piezak harrapatu eta harana zabaltzen dute.

Goi Lautadaren barneko erliebea

Era tertziarioan, alpetar orogeniak ia Goi Lautada guztia deformatu eta suntsitu zuen.

Antzinako zokaloa: Zamora–Salamanca eta Extremadurako penintsulako lautada horiek antzinako zokaloaren adibideak dira. Higadurak tertziarioko estalki-materialak suntsitu ditu, eta horren ondorioz agerian utzi dira material siliziozkoak: granitoa, arbela eta kuartzitak.

Goi Lautadaren barneko mendilerroak

Goi Lautadaren barruan dauden garrantzitsuenak Erdialdeko Sistema eta Toledoko mendilerrora dira. Bi mendilerro hauek era tertziarioan eratu ziren eta beren arroka granitoz, arbelaz eta gneisez osatuta daude. Erdialdeko Sistemaren barruan daude Somosierra, Guadarrama, Gredos, Peña de Francia eta Gata. Toledoko mendien artean garrantzitsuenetakoa Guadalupe da.

Goi Lautadaren arro sedimentarioa

Arro sedimentario hauek era tertziarioan eratu ziren, alpetar orogenia ondorioz Goi Lautadaren zokoaloaren blokeak hondoratu zirenean. Materialak horizontalean kokatu ziren: beheko geruzetan material bigunak (harea, igeltsuak eta margak) eta goiko aldean gogorragoak (kareharriak). Paramoek (paramoak) landa zabala eta maldetan antolatutako erliebea osatu zuten.

Goi Lautadaren ertzeko mendikateak

Galizia–Leongo mendigunea: Era tertziarioan eratu zen, alpetar altxatzearekin. Paleozoiko arroka nagusiak daude eta erliebean mendi biribilduak ageri dira, askotan falla askok moztuta. Los Ancares nabarmena da.

Kantauriar mendikatea: Mendebaldeko aldea Asturiasko mendigunea da; era tertziarioan altxatu zen eta paleozoiko materialak ditu, batez ere arbelak eta kuartzitak. Gailurrik nabarmenak Peña Vieja eta Naranjo de Bulnes dira.

Iberiar Sistema: Tarteko mendikatea da, era tertziarioan eratu eta kareharrizko materialak ditu. Iparraldeko zatian Moncayo eta Picos de Urbión daude; hego-ekialdeko aldetik, Soriatik hego-ekialdera Albarracín, Javalambre eta Gúdar bezalako mendiguneak agertzen dira.

Sierra Morena: Guadalquivir harana eta Iberiar Goi Lautada bereizten dituen eskailera maila handi bat da. Era tertziarioan eratu zen; arrokak paleozoikoak dira eta kolore iluna izaten dute (adibidez Aracena).

Kanpoko mendikateak

Pirinioak: Ardatza Akitaniako mendigune hertziniarra da, paleozoiko materialez osatuta (adibidez Monte Perdido). Pirinio alpetarrak Pirinioetako fosan jalkitako material sekundarioen tolesturek eragin zituztenen ondorio dira.

Euskal mendiak: Orokorrean kareharrizko arroka nagusiak dituzte; mendilerro garaienak Aralar, Aizkorri eta Gorbea dira.

Kataluniako kostaldeko mendikatea: Pirinioetako ekialdeko eremuaren eraldaketa da; eremu horretan bolkanismoa ere ageri da. Iparraldean material paleozoikoak, hegoaldean kareharriak agertzen dira. Bi mendi nabarienak Montseny eta Montserrat dira.

Mendikate penibetikoa eta subbetikoa: Bi sistema hauek era tertziarioan eratu ziren. Mendikate penibetikoa antzinako mendigune paleozoikoan oinarritzen da eta material paleozoikoak ditu; gailurrik garaienak Mulhacén eta Veleta dira. Mendikate subbetikoa, berriz, itsasoaren fosan pilatutako material sekundarioen tolesturek eratu zuten; gogorrak kareharriak dira eta bigunak margak. Nabarmentzeko mendiak Ubrique eta Cazorla dira. Sakonune infrabetikoa mendikate penibetikoaren eta subbetikoaren artean dago; klimaren lehortasunagatik badlands antzeko erliebea garatu zen.

Hitz- eta terminozerrenda (jatorrizko edukia gordeta)

jadanik   kolorekoak-margokoak   lehortuak-didortuak   aspaldi-behial   asko-anintz   nire-ene   alboan-aldamen   erruki zaitez-gupida zaitez  ordainetan-truke   belardi/udaberri-bedatse   harigarriak-miresgarriak   kometek-izaradarra  sasoia-garaia nekazarien-laboraien   deskantsua-atsedena   adi adi-arreta   sarritan-maiz   entzun-aditu   nekaturik-unaturik   zuloak-hobiak   bezalako-lako   denboraldi-garai/aro   duela gutxi utzia- utzi berria   irten baino lehen-irten orduko   antzinako jazoera-mende goizeko gertaera   urduri-dardaka   guraso gabe-umezurtz   oihala egiten-ehundo   txabola-etxola  osatu-hornitu munduan-lurgainean   deitzen den-deritzon   guraririk-nahiakik  politpolita-ederra lirain    oso-anintz  berria-albistea  naturarekin-izadiarekin  plegatzen-tolesten   irauten duen-dirauen  umea egitean-erditzean  ezer ere-deus ere   zaharren ilea-ire urdin   irteten zitzaion-zerion goxotasunagatik-estitazunagatik   dohainez bete-dohatsu   ihardetsi-erantzun  norbait-abiatu    zen ala ez-zenetz   tximeletak-pinpilipsuxa   adaxken-abarra  garbigarbiak-gardena errekatxoak-errekastoa  eutsiriko-sostenagturiko  hegaz-hegatzez  grullak-kurriloak    zeta uhalez-oihala   erbinude-katazuria   oihalak egiten-ehundu  heldu-hondua   olatu-uhin

arrasto-lorratz aurretik-aintzinetik  zikina-lohia   ezti gordetegietako-ezti atarazua    sasoiak egitearren-probatzeagatik   sor eta lor-harri  loreak-liliak   estanke-urmahel  behatu-so egin  begira-beha egin  ukapenik-ezetzik  ezer gabe-esku hutsik  mugitu-higitu itxaroten-zain  bueltatu-itzuli  gozogairik-eztigainik  zehar-barrena fintzen-zehazten  igorri-bidali  gerizpea-itzala  aurrekoeguneko-bezperako  hurrengoegunean-biharamunean  apurtu-hautsi  manatu-agindu  lasaiagoak-bereagoan  ugari-franko   indarrez bota-jaurtzi  iraundurik-laidoturik  ordez-beharrean  gutxietsi-mespretxatu  zarata-hots   sekula-egundo   liluraturik-xaimaturik  nahi-gura   ardurabakoa-axolagabea  topatu-aurkitu  batu-bildu  zuzendu-agundua eman  freskotasuna galtzen-zimeltzen   zeru gorria-oskorriataupaden-bihozkaden    igarri-sumatu   jadanik-jagaitik   hilotza-gorpua   paparra-papoa   gustukoago-laketago   bidetxo-bidezka   iluntzean-ilunabarrean  lurperatu-ehortzi  atzeratu-gibelaratu  jarri-ipini  entzuten-aditzen  triste-goibel  zegoeneko-oraindik  galdatu-eskatu  txoritxikiak-xoriñoak  urduri-artega  hots nahasia-xurrumurrua    arretaz zaintzen-zelatan   asmazioak-asmamenak  benetakoa-egiazko  zoratu-burua galdu   gerrarako-gudurako  zoroa-eroa  ibil-zitekeen  uretako belarkiak-ihiak  behintzat-bederen   neure-ene  hosto-orbel   eska iezaiozu-galde egiozu   irteten zenean-irten zedinean

(Jatorrizko hitz- eta termino-zerrenda goikoan gordeta, egokitzapen azalpenarekin). Hemen aurkeztutako HTMLak egitura argiagoa eta zuzenagoa eskaintzen du: atal nagusiak h2/h3 burupean antolatuta, azalpenak zuzentuta eta gako-termek lurralde eta orogenia izenak nabarmenduz (lodi eta etzana erabiliz), SEO hobekuntzak kontuan hartuta (izenburua, hizki nagusiak eta tag-ak).