Iberiar Penintsulako Erliebe-Unitate Morfoestrukturalak

Iberiar penintsulako erliebea Iberiar goi-lautadaren inguruan antolatzen da. Erdialdeko sistema bi zati bereizitako lautada garai bat da: iparraldeko Iberiar goi-lautada eta hegoaldekoa.

Erliebearen antolaketa nagusia

• Iberiar goi-lautadan: Mendigune herzinianoak (Galizia-Leongo mendigunea, Kantauriar mendikatea, Iberiar sistema eta Sierra Morena).
• Kanpoko unitateak: Kanpoko sakonuneak (Ebro eta Guadalquivir) eta periferiako mendikateak (Euskal mendiak, Pirinioak, Kataluniako kostaldeko mendikatea eta Mendikate Betikoak).

6.1. Iberiar Goi-lautada

Iberiar goi-lautada ordoki garaia da, 600-800 m-ko altitudea duena batez beste. Era Primarioan sortu zen, antzinako Hesperiar mendigunearen (orogenia herzinianoan sortua) higaduraren ondorioz. Era Tertziarioan, Alpetar orogeniak ia Iberiar goi-lautada guztia deformatu eta suntsitu zuen, eta, beraz, hiru unitate eratu ziren horren barnean: antzinako zokalo paleozoikoa, barneko mendilerroak eta barneko arro sedimentarioak.

6.1.1. Antzinako zokalo paleozoikoa

Gaur egun Iberiar penintsularen mendebaldean soilik ageri da (Zamora, Salamanca eta Extremadurako penelautadak). Horietan, zokaloa estaltzen zuten material tertziarioak suntsitu egin ditu higadurak, eta jatorrizko material silizeoak utzi ditu agerian: granitoa, arbela eta kuartzita. Erliebea penelautadez edo uhin oso leuneko gainazalez dago osatua.

Granito gainean modelatutakoak lauagoak dira (Salamanca iparraldea) arbel gainean modelatutakoak baino (Salamancako hegoaldea eta Extremadura). Penelautadetan uharte-mendiek eta arroka-azaleratzeek gorabeherak sortzen dituzte, baita erresistentzia handiagoko arrokez osatutako hondar-erliebeek ere. Azken horietakoak dira, esate baterako, Extremadurako penelautadan kuartzita gainean eratuta tarteka ageri direnak.

Penelautaden eta Iberiar goi-lautadaren arro sedimentarioen arteko ukipen-guneetan arroila sakonak daude (arribeak edo labarrak), ibaiak penelautaden material gogorren artean sartu direnean.

Barneko mendilerroak

Erdialdeko Sistema eta Toledoko mendiak dira. Era Tertziarioan eratu ziren, Alpetar orogeniaren ondorioz Iberiar goi-lautadaren zokaloaren blokeak altxatu zirenean. Bi mendilerroen arrokak jatorrizkoak dira (granitoa, arbela eta gneisa), eta forma biribilduak eta gailur lauak dituzte, altxatutako higadura-gainazalak baitira.

• Erdialdeko Sistema: Garaiagoa da, eta gutxi gorabehera erditik zatitzen du Iberiar goi-lautada. Mendilerro nabarmenenak Somosierra, Guadarrama, Gredos, Peña de Francia eta Gata dira.
• Toledoko mendiak: Ez dira hain garaiak, eta bitan zatitzen dute hegoaldeko Iberiar goi-lautada. Tajo ibaiaren arroa eta Guadiana ibarra bereizten dituzte. Mendilerro garrantzitsuena Guadalupe da.

6.1.2. Barneko arro sedimentarioak

Iparraldeko eta hegoaldeko Iberiar goi-lautadakoak dira. Era Tertziarioan eratu ziren, Alpetar orogeniak Iberiar goi-lautadaren zokaloaren blokeak hondoratu zituenean. Hasteko, aintzirak eratu ziren horietan; ondoren, material tertziarioekin bete ziren. Materialok horizontalki kokatu ziren: estratu bigunak behealdean (buztinak, areak, igeltsuak eta margak) eta gogorrak goialdean (kareharriak). Emaitza paramoz, landazabalez eta aldapaz eratutako erliebea izan zen.

• Paramoak: Egitura lauak eta garaiak dira, eta kareharrizko estratu gogorrez osatuta daude. Paramoetan, ibaien higadurak "U" formako haranak eratu ditu. Haran horiek paramoak ebakitzen dituzte eta mahai txikiagotan zatitzen dituzte. Paramoak iparraldeko Iberiar goi-lautadaren arroaren iparraldeko eta ekialdeko eremuetan daude, baita hegoaldeko Iberiar goi-lautadaren ekialdean ere (Alcarria, Mesa de Ocaña eta Mantxa).
• Landazabalak: Ibaiek zeharkatutako lautada zertxobait uhinduak dira. Paramoak higatzen diren lekuetan eta behe-geruzetako buztinak eta margak azaleratzen direnean eratzen dira. Ohikoak dira horietan muino lekukoak edo muino uharteak: gailurretan paramoen kareharriak dituzten hondar-erliebeak, alegia. Landazabal aipagarrienak Duero, Tajo eta Guadiana ibaiek zeharkatzen dituztenak dira.
• Aldapak: Paramoen eta landazabalen arteko eremu inklinatuak dira.

Iparraldeko Iberiar goi-lautadaren arroa hegoaldekoa baino altuagoa da (800-850 m batez beste). Uniformeagoa ere bada, guztia Dueroren arro hidrografikoan baitago; horrez gain, mendiak daude ia arro guztiaren inguruan. Hegoaldeko Iberiar goi-lautadaren arroa baxuagoa da (500-700 m); Toledoko mendiek erliebe-formak sortzen dituzte erdialdean, eta bi arro hidrografikotan bereizten dute —Tajorena eta Guadianarena—; gainera, Ozeano Atlantikora iristen da.