Izarrak, galaxiak eta unibertsoaren oinarriak

Unibertsoa eta ikuspegi orokorra

Izarrak gauean geroz eta urrunago eta argi gutxiago ikusten dira. Unibertsoa etengabe hedatzen da. Teleskopio handiak altitudeko toki altuetan edo hirietatik kanpo kokatzen dira atmosferaren oztopoak saihesteko.

Big Bang teoria eta oinarrizko kontzeptuak

Big Bang teoria: unibertsoaren sorrera azaltzen eta azaltzen saiatzen den teoria bat.

Argi-urtea: argiak urte batean egiten duen distantzia. Argia ia 300.000.000 m/s-ko abiaduran doa.
Unitate Astronomikoa (UA): Lurraren eta Eguzkiaren arteko distantzia, 149.600.000 km.
Andromeda: guk ditugun galaxietatik gertuenetako bat, 2,5 x 10^6 argi-urte (2.500.000).

Esne-Bidea

Esne-Bidea espiral forma duen galaxia da, 100.000 eta 400.000 milioi izar artean dituela eta 200.000 argi-urteko tamaina du.

3. Izarrak

Nebulosak eta izarren sorrera

Nebulosa izena daramaten gasez eta hautsez osatutako hodei handien barruan hasten dira izarrak.

Izarrak eta nuklear fusioa

Izar bat gas bola handi bat da, eta erakarpen-indarrek haren osagaiak elkartu egiten dituzte. Barruko erreakzio nuklearren ondorioz sortzen duten erradiazio elektromagnetikoa igortzen dute, argi ikusgaia barne.

Izarrak nagusiki hidrogenoz eta helioz osatuta daude. Haien barrualdean, hidrogenozko partikulek elkarren kontra talka egiten dute eta helioa sortzen dute. Prozesu horri fusio deritzo. Erreakzio horretan masa-kantitate txiki bat galtzen da, energiatan eraldatzen dena; guk nagusiki argi eta bero gisa antzeman ditzakegunak. Izar baten tamainak baldintzatzen du haren eboluzioa eta heriotza.

4. Nano zuriak

Izarraren nukleoak helioaren kantitate handia kontsumitzen duenean, izarra are gehiago uzkurtzen da, eta kanpo-geruzak urruntzen dira espazioan zehar. Horrek nukleo bero eta dentsu bat uzten du, Lurraren tamainakoa ia. Bukaeran, nano zuria hoztu eta argia igortzeari utziko dio.

5. Erraldoi gorria eta supernoba

Eguzkiarena baino askoz masa handiagoa duten izarretan (zortzi aldiz edo gehiago) eboluzioaren faseak azkarrago eta bortitzago gertatzen dira. Nukleoak tenperatura handiagoa hartzen duenez, elementu astunagoak eratzen dira, eta horrek izar supererraldoi baten zabalkundean parte har dezake: supererraldoi gorri bat.

Nukleoa bortizki kolapsatzen da, izarraren kanpo-geruzak eztanda egiten dute eta supernoba osatzen da; askotan jatorrizko izarra baino hainbat milioi aldiz distiratsuago bihurtuz.

33

Neutroi-izarra eta zulo beltzak

Neutroi-izarra: supernoba baten nukleo kolapsatuaren ondoren geratzen den objektua, nagusiki neutroiez osatua.

Zulo beltza: materia oso dentsu bihurtuta duen eta bere inguruan grabitazio-indar oso handia duen puntu edo eremu bat da.

1. Galaxiek elkarengandik urruntzen doazela ikustea.
2. Unibertsoan hidrogeno eta helio asko egotea —hasiera bero baten arrastoa delako.