Nola sortzen da izotz glaziarra?

Elur-malutak trinkotzen dira presioaren eraginez, elur pikortsua eta gero elur trinkoa sortuz. Prozesua jarraitzen badu, izotz glaziarra eratzen da. Tenperatura igotzean elurra urtu eta berriro izoztu daiteke, izotz bihurtuz.

Zer dira haran esekiak?

Garai bateko glaziar-adarren haranak dira. Glaziar nagusiaren haranak baino altuago geratzen dira.

Harea-aleek arroka baten gainazalean talka eginda sortzen dituzten barrunbe txikiak dira, higadura eolikoaren ondorioz.

Kanpo-eragileak: izotz glaziarra, haizea eta itsasoa erliebearen eraketan

Resumen

Dokumentuak kanpo-eragile geologikoek erliebea nola eratzen duten azaltzen du: izotz glaziarraren eraketa eta motak, glaziar alpetarren atalak eta higadura glaziarraren formak, higadura eta sedimentazio eolikoa, itsasoko uraren mugimenduak eta itsasertzeko higadura eta sedimentazioaren formak.

Puntos clave

Izotz glaziarra trinkotzearen eta urtze-berrizte prozesuen bidez sortzen da.
Glaziar motak: kasko glaziarrak (poloetan) eta glaziar alpetarrak (poloetatik kanpo).
Glaziar alpetarrek U formako haranak, haran esekiak eta aintzirak sortzen dituzte.
Higadura eolikoak albeoloak, arroka fungiformeak eta basamortu-zoladura eragiten ditu; sedimentazio eolikoak dunak eta loessak.
Itsasertzeko higaduran itsaslabarra, abrasio-plataforma eta arku naturalak sortzen dira.
Hondartzako harea olatuek eta itsasbazterreko jitoak eratzen dute; barrak, tonboloak, albuferak eta deltak sedimentazio-formak dira.

Ponte a prueba

Izotz Glaziarraren Eraketa

Izotz glaziarra uraren zikloaren parte da. Bi prozesuren bitartez sortzen da:

Trinkotzea: Elur-malutak izotzezko kristal txikiz osatuta daude, eta aire asko dute. Elurra metatzen denean, presioak beheko geruzen trinkotzea eragiten du. Horrela, elur pikortsua sortzen da (aire gutxiagokoa), eta gero elur trinkoa. Prozesuak jarraitzen badu, izotz glaziarra eratuko da.
Urtzea eta berriro izoztea: Tenperaturak gora egiten duenean, gainazaleko elurra urtzen hasten da. Geruza horiek tenperatura baxuan daudenez, ura izoztu eta izotz bihurtzen da.

Glaziar Motak

Kasko glaziarrak: Poloetako eskualdeetan kontinente-eremu izugarriak hartzen dituzte, eta horietan izotz-masaren hedadura ez du topografiak mugatzen.
Glaziar alpetarrak: Poloetako eskualdeetatik kanpo egoten dira.

Glaziar Alpetar Baten Atalak

Zirkua: Eremurik garaiena, sakonune formakoa.
Haran glaziarra: Izotz-masak behera egiten duen bidea.
Amaierako eremua: Tarterik baxuena, morrena metatzen den lekua.

Higadura Glaziarraren Formak

U formako haranak: Glaziar alpetarrek U formako haranak eratzen dituzte.
Haran esekiak: Garai bateko glaziar-adarren haranak dira.
Ertzak eta hornak: Higaduraren ondorioz, isurialdeen banalerroetan ertz zorrotzak eratzen dira.
Aintzirak: Glaziarrak bere ibilgua are gehiago zulatzean sortzen dira.

Higadura Eolikoa

Higadura Eolikoaren Formak

Basamortu-zoladura: Deflazioaren emaitza da.
Albeoloak: Harea-aleek zenbait arrokaren gainazalean talka eginda sortutako barrunbe txikiak dira.
Arroka fungiformeak: Abrasio eolikoa lurzorutik hurbilen dauden eremuetan altuenetan baino handiagoa denez, forma bereziko arrokak sortzen dira.

Higadura Eolikoaren Baldintzak

Material solteak egotea: Haizeak ezin ditu kohesionatuta dauden arrokak mugitu, ezta tamaina handiko zatiak ere.
Landaredirik ez egotea: Landareen sustraiek lurzorua finkatu eta atxiki egiten dute.

Sedimentazio Eolikoaren Formak

Dunak: Haizeak garraiatutako harezko mendixkak dira.
Loessak: Haizeak garraiatutako material finak (limoak) metatzean sortzen dira.

Itsasoko Uraren Mugimenduak

Olatuak: Haizeak ur gainean sortutako uhin-mugimenduak dira. Atalak: gandorra, behe-atala edo harana.
Itsasaldiak: Ilargiaren eta Eguzkiaren erakarpen-indarrek eragindako itsas mailaren goranzko eta beheranzko oszilazioak dira.
Itsaslasterrak: Itsasoko ur-masa handien translazio-mugimendu jarraituak dira.

Itsasertzaren Higadura

Olatuen higadura uraren zuzeneko ekintzak nahiz urak garraiatzen dituen materialen kolpeek (itsas abrasioa) eragiten dute. Olatuen talkak itsaslabarraren oinarria higatu eta azpijana sortzen du. Gaineko arrokek hegal bat eratzen dute, pitzatu eta erori egiten dena.

Itsas Higaduraren Formak

Itsaslabarra: Forma ohikoena da, itsasoaren eta lurraren arteko desnibel nabarmena.
Abrasio-plataforma: Itsaslabarraren oinarrian dagoen gainazal horizontala da.
Lurmuturrak eta badiak: Itsas higadurarekiko erresistentzia desberdina duten materialek sortuak dira.
Arku naturalak: Lurmuturrak zeharkatzen dituzten hutsuneak dira.
Kostaldeko uhartetxoak (farailoiak): Garai bateko lurmuturren hondarrak dira.
Zabalguneak: Itsaslabarraren gaineko terrazak dira.

Hondartzako Harearen Jatorria

Oinarrizko bi mekanismoren bidez sortzen da:

Olatuak: Olatuak itsasertzera iristean lehertzen dira, materialak hondartzara herrestan ekarriz eta berriro itsasora eramanez. Prozesu horretan, harea-aleak biribildu eta txikitu egiten dira. Materialek sigi-saga egiten dute aurrera.
Itsasbazterreko jitoa: Kosta-lerrotik hurbil, itsasoko ura kosta-lerroarekiko paralelo mugitzen da haizeari eta olatuei esker, eta horrek materialak garraiatzen laguntzen du.

Itsas Sedimentazioaren Formak

Hondartzak: Kosta-lerroan bertan sortutako harea-metaketak dira.
Barrak: Kosta-lerroarekiko paraleloan uharte luzangak eratzen dituzten harea-metaketak dira.
Geziak edo fleitxak: Mutur bat kostaldeari lotuta duten barrak dira.
Tonboloak: Uhartetxo bat kontinentearekin lotzen duten metaketak dira.
Albuferak: Barra baten bidez itsasotik guztiz edo partzialki banatuta dauden kostaldeko aintzirak dira.
Padurak: Kostaldeko hezeguneak dira.
Deltak: Ibai baten bokalean egindako metaketak dira.